# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Яхья

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## Яхья

### ЯХЪЯДЫНЪ ИЙГИ ХАБАРЫ


Эртеден беркитилгенге коьре, сосы Инжилдинъ авторы – Яхъя, Исага энъ ювык элшилердинъ бириси эм онынъ акында, Иса оны боьтен де бек суьетаган эди деп, язылган. Яхъя, он эки элшиден Масихке ынанганы уьшин оьлтирилмей калган ялгыз бири, терен картлыкка дейим яшаган. Яхъя оьзининъ Инжилин баскалардан сонъ язган, белки, янъы эрадынъ 90-ншы йылларында.

Яхъядынъ Инжилин бир бирине соьйтип бир усаган биринши уьш Инжиллерден айыратаган бас белги неде экен? Яхъя хабарлавы ман Исадынъ яшавында болган затларды хронология ягыннан тизип суьвретлемеге шалыспайды. Ол бас орынды Исадынъ айтканларына береди. Яхъя Исадынъ таварыхларын келтирмейди. Яхъядынъ бу китапты язувынынъ мырады – баска уьш Инжилдинъ ишинде язылмай калган ерлерди толыстырув эм окувшыларды, Ога ынанганларды, янъы яшавды ашатаган Иса – Алла Улы (Масих) болганына ынандырув. Сосы Инжил баскаларыннан эсе де анъламага енъил болмаган дин идеялары ман эм ярык поэтикалык суьвретлери мен коьбирек кепленген.

Яхъядынъ Инжилин доьрт кесекке боьлмеге болады: 1) кирис соьз, онда Иса – Оьзи Раббий, инсанлык дуныяды куткарар уьшин Аьдем болганы ашык айтылувы; 2) Иса ашып коьрсеткен ети аьжейиптинъ Онынъ раббийлик табиатын эм исининъ борышын беркитуьви; 3) Исага Алладан тапшырылганды сонъгына дейим толтырып данъкламага заманы етеятырганы; 4) эпилог, оьлилерден тирилгеннен сонъ Иса Оьзининъ сокталары ман коьрисуьви.


### 1


Соьз аьдем болды


1Бас деп Соьз бар эди, Соьз Аллада эди, эм Соьз Алла эди. 2Ол алды ман Аллада болган эди. 3Не зат яшайтаган болса, баьриси Ол аркалы бар болган, Ол болмай, болган затлардынъ эш биреви де яшап басламаган. 4Онынъ ишинде яшав бар эди эм сол яшав – аьдемлердинъ ярыгы эди. 5Ярык каранъалыкта яркырайды эм каранъалык оны бийлалмайды. 6Алладан йиберилген аьдем бар эди. Онынъ аты Яхъя эди. 7Ол шаат болып келди. Ярык акында шаатлык этип, баьрисин Ога ынандырар уьшин келген эди. 8Ол оьзи ярык тувыл эди, ама ярыкты шаатлар уьшин йиберилген эди. 9Дуныяга келетаган аьр аьдемди ярыкландыратаган акыйкат ярык бар эди. 10Ярык дуныяда эди, дуныя Ол аркалы болып басланган эди, ама дуныя Оны танымады. 11Ол оьз юртына келди эм оьзиндикилер Оны хош коьрип йолыкпадылар. 12Ама ким Оны йолыкты эм Онынъ атына ынанды, солардынъ баьрисине де Алладынъ балалары болмага эркинлик берди. 13Олар не каннан, не инсан суьйиминнен, не эрдинъ суьйиминнен тувыл, а Алладан тувганлар.

14Соьз инсан болды эм бизим арамызда, шапагатка эм акыйкатлыкка толып, яшады. Биз Онынъ данъкын коьрдик, Атасыннан ялгыз тувганнынъ данъкын коьрдик. 15Онынъ акында Яхъя, бегитип, шаатлайтаган эди: «Бу – сол мен айткан: „Меним артымнан келеятырган меннен йогары турады, неге десе Ол меннен де алдын болган“».

16Онынъ шетсиз кыйырсыз ийгилигиннен баьримиз де артлы артыннан шапагатын аламыз. 17Муса аркалы Таурат берилген эди, а Иса Масих аркалы шапагат пан акыйкатлык келдилер. 18Эш бирев де бир заманда да Аллады коьрмеген, Оны Атадынъ юрегине энъ ювык болып, Оьзи де Алла болувшы, ялгыз Улы билдирди.


Яхъя пайхамбардынъ шаатлавы


19Ерусалимдеги ювыт басшылар Яхъяга дин куллыкшыларын эм левитлерди, онынъ ким экенин соратып, йиберген заманда, Яхъядынъ шаатлыгы булай эди. 20Ол басын алмай, туврасыннан айтып: «Мен Масих тувылман», – деп ашыклады.

21Олар Яхъядан сорадылар: «Сонда кимсинъ сен? Ильяс?»

«Йок», – деди ол.

«Аьше, биз саклайтаган пайхамбарсынъма[1]?»

«Йок», – деп яваплады Яхъя.

22«Кимсинъ, аьше, сен? – деп сорадылар олар тагы да, – бизди йибергенлерге биз явап этер уьшин оьзинънинъ акында неди айтарсынъ?» – дедилер.

23Яхъя Ешая пайхамбардынъ соьзлери мен яваплады: «Мен шоьлде: „Раббийге йолды туьз этинъиз“, – деп, шакыратаганнынъ давысыман».

24Йиберилгенлер парисей куьбиннен эдилер. 25Яхъяга: «Эгер сен не Масих, не Ильяс, не де биз саклайтаган пайхамбар болмасанъ, сонда сен не уьшин аьдемлерди сувда шомылдырып тазалайсынъ?» – деп сорадылар.

26Яхъя: «Мен сизди сув ман тазалайман, ама сизинъ аранъызда Сол, сиз энди де билмейтаган, турады. 27Меннен сонъ Келеек – Ол. Мен Онынъ шарыкларынынъ бавын шешпеге де тийисли тувылман», – деди.

28Бу ислер Яхъя аьдемлерди шомылдырып тазалайтаган Йордан сувынынъ аргы ягасындагы Бетхинийде бола эдилер.

29Эртеси куьн Яхъя ога келеятырган Исады коьрди эм: «Мине Алладынъ Козысы, дуныядынъ куьнасын Оьзине алатаган! 30Мен Онынъ акында айткан эдим: „Меним артымнан меннен йогары туратаган бир Аьдем келеди“. 31Мен Оны оьзим танымаганман, ама Оны Исраилге коьрсетер уьшин, мен аьдемлерди сувда шомылдырып тазаламага келгенмен», – деди. 32Яхъя соьзлерин деп беркитти: «Мен Алла Рухынынъ коьктен коьгершин кебинде Ога туьскенин эм Онынъ уьстинде калганын коьргенмен. 33Мен Оны танымас та болар эдим, эгер мени аьдемлерди сувда шомылдырып тазаламага йиберген Алла мага айтпаса: „Кимге туьсип эм Кимде Рух токталганын коьрсенъ, Сол аьдемлерди Кие Рух пан тазалаяк“. 34Мен Оны коьрдим эм Ол Алладынъ Улы экенлигине шаатлык этемен», – деди.


Исадынъ биринши сокталары


35Экинши куьн Яхъя оьз сокталарынынъ экеви мен тагы да онда тура эди. 36Келеятырган Исады коьрип, ол: «Мине Алладынъ Козысы!» – деди.

37Яхъядынъ сокталарынынъ экеви, бу соьзлерди эситип, Исадынъ артыннан иерди. 38Иса бурылды да олардынъ Онынъ артыннан келеятырганын коьрип: «Неди излейсиз?» – деп сорады.

«Равви, Сен кайда яшайсынъ?» – дедилер. Равви соьздинъ маьнеси «устаз». 39«Келинъиз, оьзинъиз коьрерсиз», – деди Иса.

Олар барып Иса яшаган ерди коьрдилер эм ол куьн Оны ман турдылар. Оныншы саьатке[2] ювыклаган эди. 40Яхъядынъ айткан соьзлерин эскергенлердинъ биреви Шимон Петердинъ кардашы Эндрей эди. 41Ол, оьзининъ кардашы Шимонды коьрип, ога: «Биз Масихти таптык!» – деди. Масих соьздинъ маьнеси «майланган»[3].

42Оны да Исага етип аькелди. Иса Шимонга карап: «Шимон, Юныс улы, сени Кефа деп атаяклар», – деди. Кефа аттынъ маьнеси «тас»[4].


Иса Пилип пен Натанелди шакырады


43Экинши куьн Иса Галилеяга бармага токтасты. Ол Пилипти табып: «Мени мен кел!» – деди.

44Пилип сол Эндрей мен Петердинъ шахары Бетсайдадан эди. 45Ол Натанелди тапты да: «Биз Мусага буйырылган Тауратта язылганга, пайхамбарлар язганга растык. Ол – назаретши Иса, Юсуптынъ улы», – деди.

46Натанел: «Аьше, Назареттен бир ийги зат боларма экен?» – деп, яваплады.

«Бар да кара», – деди Пилип.

47Иса оьзине келеятырган Натанелди коьргенде: «Мине акыйкат исраилши, онда бир кишкей кылыплылык та йок», – деди.

48«Мени Сен кайдан билесинъ?» – деди Натанел.

Иса явапка: «Сени Пилип шакырганга дейим, Мен сенинъ ынжыр теректинъ туьбинде олтырганынъды коьргенмен», – деди.

49Сол вакытта Натанел айтты: «Устаз, Сен уьшини мен де Алла Улысынъ, Исраил патшасысынъ!»

50«Сен, Мен сени ынжыр теректинъ туьбинде коьргенмен дегеним уьшин, ынанасынъ. Сен оннан да уьйкен затларды коьрерсинъ», – деди Иса. 51«Сизге дурысын айтаман: сиз ашылган коьклерди эм Аьдем Улына туьсеятырган эм коьтерилеятырган Алла маьлеклерин коьрерсиз», – деп, тагы да косты.


### 2


Исадынъ биринши эткен аьлемет нышаны


1Уьшинши куьн Галилеядынъ Кана деген авылында той баратаган эди. Исадынъ анасы да онда эди. 2Сол тойга Иса ман Онынъ сокталары да шакырылган эдилер. 3Той зияпетининъ ортасында шагыр таьвесилип калады. Сол вакытта Исадынъ анасы Ога: «Булардынъ шагыры таьвесилди», – деди.

4Иса: «Анам[5], Меним эм сенинъ мунда не исимиз бар? Меним заманым энди де етпеген», – деп яваплады.

5Онынъ анасы тойда куллык этетаганларга: «Ол сизге не айтса, соны этинъиз», – деди.

6Сол ерде ювытлар тазаланув аьдетинде кулланатаган алты уьйкен тас савыты туры эди. Аьр бир савытка эки-уьш оьлшем[6] сув сыятаган эди. 7Иса тойда куллык этетаганларга: «Савытларды сув ман толтырынъыз», – деди. Олар савытларды басына дейим сув ман толтырдылар. 8«А энди батырып алынъыз да той юргистуьвшиге аькетип беринъиз», – деди Иса.

Олар аькеттилер. 9Той юргистуьвши шагырга айланган сувды тергеди. Шагырдынъ кайдан шыкканын билмей эди. Оны тек сувды алган куллыкшылар билетаган эдилер. Киевди бир янына аькетип: 10«Баьриси де тойдынъ басында ийги шагырды береди, а сонъында, коьп ишкеннен сонъ, колайсызын узатадылар. А сен соьлеге дери ийгисин саклагансынъ!» – деди.

11Бу Исадынъ биринши эткен аьлемет нышаны Галилеядынъ Кана авылында болды. Иса, соьйтип, Оьзининъ данъкын коьрсетти, Ога сокталары ынандылар.


Иса Алла уьйиннен саьвдегерлерди кувады


12Оннан сонъ Иса анасы, кардашлары эм сокталары ман бирге Капарнаумга барды, онда олар бир неше куьнди озгардылар.

13Ювытлардынъ Пасха байрамынынъ заманы ювыклай эди. Иса Ерусалимге барды. 14Алла уьйининь каралдысында оьгиз, кой, коьгершин сатувшыларды эм онда олтырган акша авыстырувшыларды коьрди. 15Иса арканнан камышы этти, оны ман каралдыдагылардынъ баьрисин кувды. Соьйтип койларды да, оьгизлерди де. Авыстырувшылардынъ акшаларын шашты эм олардынъ сыпыраларын авдарды. 16«Аькетинъиз буларды булайдан! – деди Ол коьгершин сатувшыларга, – Меним Атамнынъ уьйин базарга айландырманъыз!»

17Онынъ сокталары: «Мени Сенинъ уьйинъе ян авырувым йойтаяк» деп язылганды эслерине алдылар.

18Сонда ювытлар Исадан: «Мунынъ баьрисин де этпеге ишинъ бар экенине Сен кайдай нышанды бизге коьрсетпеге боласынъ?» – деп излестирдилер.

19Иса явапка: «Бу Алла уьйин бузынъыз, Мен оны уьш куьннинъ ишинде янъыдан курарман», – деди.

20Ювытлар: «Бу Алла уьйи кырк алты йыл салынган, а Сен оны уьш куьннинъ арасында янъыдан кураяк боласынъма?» – дедилер.

21Иса «Алла уьйи» дегенде, оьзининъ шаркы акында айта эди. 22Иса оьлилерден тирилген сонъ, сокталары Онынъ айтканын эслерине туьсирдилер эм Кие Язувга да, Иса айткан соьзлерге де ынандылар.

23Иса Ерусалимде Пасха байрамында болып, коьплер, Ол этетаган аьлемет нышанларды коьрип, Ога ынанып сендилер. 24Ама Иса Оьзи оларга сенмей эди, неге десе олардынъ баьрисининъ кайдай экенин анълайтаган эди. 25Аьдемлердинъ калай болганын биревдинъ де Ога анълатувы керек болмай эди, неге десе аьдемнинъ ишиндегин Иса Оьзи билетаган эди.


### 3


Иса ман Никодим


1Парисейлердинъ ишинде Никодим деген бир аьдем бар эди. Никодим ювыт басшыларынынъ бири эди. 2Бир вакыт кеште ол Исага келди де айтты: «Биз Сенинъ Алла Оьзи йиберген Устаз экенинъди билемиз. Алла оны ман бирге болмаса, Сен этетаган аьлемет нышанларды эш бирев де эталмаяк, сайсы!»

3Иса явапка: «Сага дурысын айтаман: эш бирев де Алла Патшалыгын коьралмаяк, эгер янъыдан тувмаса», – деди.

4«Аьдем тагы да бир кере тувмага калай болаяк, эгер ол энди карт болган болса? – деп сорады Никодим. – Ол, тагы да анасынынъ карнына кирип, янъыдан калай тувмага болаякты?»

5Иса: «Сага дурысын айтаман: эш бирев де Алла Патшалыгына киралмаяк, эгер сув эм Алла Рухы ман тувмаса», – деп яваплады. – 6«Деннен ден, Рухтан рух тувады. 7Сиз янъыдан тувмага тийислисиз деп, Меним айтканыма сейирсинменъиз. 8Ел суьйген еринде эседи, сесин эситесинъ, ама ол кайдан келетаганын эм кайда кететаганын билмейсинъ. Тамам сондай, Рухтан тувганнынъ аьр бириси мен де».

9«Ол калай болады, аьше?» – деп сорады Никодим.

10Иса яваплады: «Сен Исраилдинъ устазы эм оны калай анъламайсынъ? 11Сага дурысын айтаман: Биз сол Оьзимиз билген затымызды айтамыз, коьргенимиз акында шаатлаймыз, тек сиз кенем де Бизим шаатлыгымызды кабыл этпейсиз. 12Мен сизге ердинъ затлары акында айтаман, а сиз ынанмайсыз, эгер Мен сизге коьктинъ затлары акында айтсам, калай ынанаяксыз? 13Эш бирев де коькке коьтерилмеген, тек сол баягы коьктен келген[7]Аьдем Улы болмаса. 14-15Муса шоьлде йыланды йогарга калай коьтерген болса, солай Аьдем Улы да: Ога ынанганнынъ аьр бири йойылмай оьмирлик яшавды алар уьшин йогарга коьтерилеек.

16Алла бу дуныяды солай бир бек суьйген себепли, ялгыз Улын, Ога ынанганлардынъ аьр бири йойылмай, оьмирлик яшавлы болсын деп, берген. 17Алла оьз Улын дуныяга, оны шуьшлесин деп тувыл, а дуныя Ол аркалы кутылсын деп, йиберген. 18Ога ынанган шуьшленмеек; ким ынанмайды, сол энди шуьшленген, неге десе ол Алладынъ ялгыз Улына ынанып сенмеди. 19Шуьшине еткеруьв мине сонынъ уьшин болады: дуныяга ярык келген; тек аьдемлер каранъалыкты ярыктан коьбирек суьедилер, неге десе олардынъ ислери кара. 20Ким яманлык этеди, сол ярыкты суьймейди, онынъ яман ислери баьрининъ алдында ашылар деп, коркканыннан ярыкка келмейди. 21Ама ким акыйкатлык пан яшайды, сол эткен ислерин Алладынъ ярдамы ман эткенин коьрсетер уьшин ярыкка барады».


Иса ман Яхъя


22Муннан сонъ Иса сокталары ман Юдея ерине кетти. Сонда Иса олар ман бир кесек заманды турды, аьдемлерди сувда шомылдырып тазалай эди. 23Яхъя да Шалемге ювык Эйнонда аьдемлерди сувда шомылдыратаган эди, неге десе онда сув коьп эди. Аьдемлер сувда шомылдырылып тазаланар уьшин ога аьр дайым келетаган эдилер. 24Сосы затлар Яхъядынъ тутнакка туьсирилеектен алдында болатаган ислер эдилер. 25Яхъядынъ сокталарынынъ бир кесеклери мен айырым бир ювытлардынъ арасында тазаланув аьдети уьшин эрисуьв шыкты. 26Олар Яхъяга келдилер: «Устаз, сол Йорданнынъ аргы ягында сени мен болган эм сен Ога шаатлык эткен, соьле Оьзи аьдемлерди сувда шомылдырады. Баьриси де Ога барады», – дедилер.

27Яхъя: «Аьдем, ога коьктен берилмесе, бир зат та алмага болмайды, – деп яваплады. – 28Сиз оьзинъиз де: „Мен Масих тувылман, тек Онынъ алдында бармага йиберилгенмен“, – деп, айтканымнынъ шаатысыз. 29Келин кимдики болса, сол – киев. Киевдинъ касында турып, оны тынълайтаган тенъи, киевдинъ давысын эситип бек куванады. Мине меним де куванышым солай толды. 30Ога оьспеге, а мага кишкей болмага тийисли.

31Ол – йогарыдан келген баьриннен де бийик. Ерден болган – ердеги, ердегиндей соьйлейди. Коьктен келген – баьрисиннен бийик. 32Ол Оьзи коьрген эм эситкен затларды шаатлайды, ама эш бирев де Онынъ шаатлыгын кабыл этпейди. 33Ким Онынъ шаатлыгын кабыл этеди, сол Алладынъ акыйкат экенин бегитеди. 34Алла йиберген Алла соьзин айтады, неге десе Алла оьз Рухын оьлшеп бермейди. 35Атасы Улын суьеди, Онынъ колына баьрисин берген. 36Улына ынанган оьмирлик яшавды алады. Ким Улына бойсынмаса, сол яшавды коьрмеек; керисинше, Алла ога токтавсыз каарланаяк».


### 4


Иса ман самарияшы хатын


1Парисейлер Исадынъ Яхъядан эсе коьп сокталарды табатаганын эм сувда шомылдырып тазалайтаганын эситтилер. 2Уьшини мен Иса Оьзи тувыл, Онынъ сокталары оларды сувда шомылдырып тазалайтаган эдилер. 3Раббий оны билгенде, Юдеяды калдырды эм тагы да Галилеяга кайтты. 4Онынъ йолы Самариядынъ ишиннен озатаган эди. 5Ол Якуп оьзининъ улы Юсупка берген кесек ерден узак болмай орынласкан Самариядынъ Сухар шахарына келди. 6Онда Якуптынъ куйысы бар эди. Йолдан сонъ арыган Иса куйыдынъ касына олтырды. Бу бир алтыншы саьатлерде[8] эди. 7Бир самарияшы хатын куйыга сув алмага келди.

Иса: «Мага сув ишир», – деп тиледи. 8Сол вакытта сокталары шахарга азык сатып алмага кеткен эдилер.

9Самарияшы хатын: «Сен ювытсынъ, а мен самарияшы хатынман, Сен меннен сув ишпеге калай тилейсинъ? Ювытлар самарияшылар ман айкаспайды да», – деди.

10Иса деп яваплады: «Эгер сен Алладынъ савгасын эм ким сеннен сув ишпеге тилегенин билсенъ, сен оьзинъ де Оннан тилер эдинъ. Сол заманда Ол сага янлы сувды берер эди».

11Хатын: «Бийим, Сенде аьле сув алмага бир затынъ да йок, куйы да терен, янлы сув кайдан экен Сенде? 12Сен бизге сосы куйыды калдырган, оьзи де оннан ишкен, уллары да, суьруьвлери де ишетаган болган атамыз Якуптан уллысынъма экен?» – деди.

13Иса: «Ким сосы сувды ишеди, сол тагы да оны ишпеге суьеек. 14Мен ога береек сувды ишетаган, сол эш бир заманда да тагы да сувсав ман кыйналмаяк. Мен береек сув онынъ ишинде оьмирлик яшавга агатаган булак болаяк».

15Хатын: «Бийим, мага, мен арбатында сувсамагандай эм мунда сув аькетпеге келмегендей этип, сув бертагы!» – деди.

16«Барып, эринъди шакыр эм мунда кайт», – деди Иса.

17Кыскаяклы: «Эрим йок», – деп яваплады.

Иса: «Сен, эрим йок деп, дурысын айттынъ. 18Сенде бес эр болган, а ким мен соьле яшайсынъ, сол сага эр тувыл. Солай дегенде дурысын айттынъ», – деди.

19«Бийим, – деди сонда хатын, – Сенинъ пайхамбар болганынъды мен коьрип турыман. 20Бизим аталарымыз бу тавда сежде бергенлер, а сиз, (ювытлар,) биз Аллага табынмага керек болган ер – Ерусалимде, дейсиз».

21Иса яваплады: «Мага ынан, хатын, сондай заман етеек, сиз Атага не бу тавда, не Ерусалимде табынаяк тувылсыз. 22Сиз, (самарияшылар,) оьзинъиз де билмейсиз неге табынасыз. Биз болсак, неге сежде бергенимизди билемиз. Инсандынъ куткарылувы ювытлардан келеди, сайсы. 23Ама сондай заман келер – энди келгенди де – кашан акыйкат табынувшылар Атага Рух пан эм акыйкатлык пан сежде берееклер. Эне сондай табынувшыларды Ата излейди. 24Алла – Рух, Ога табынувшылар Рух пан эм акыйкатлык пан сежде бермеге тийислилер».

25Хатын айтты: «Мен, Христос деген Масих[9] келеегин билемен. Мине кашан келсе, Ол бизге баьрисин де сол заманда анълатар».

26«Ол Менмен, сени мен соьйлейтаган», – деди Иса.

27Сол вакытта сокталары артына кайтып келдилер. Исадынъ хатын ман соьйлеп турганын коьрип, аьжейипсиндилер. Ама эш бирев де: «Неди излейсинъ?», «Неге ол хатын ман соьйлейсинъ?» – деп, сорамады.

28Хатын сол саьатлей шоьлмегин калдырды, шахарга кайтты эм аьдемлерге: 29«Барынъыз, мен эткенлердинъ баьрисин де айткан аьдемди коьрерсиз». 30Олар шахардан шыгып Исага бардылар.

31Сол шакта Онынъ сокталары: «Устаз, бир зат ашатага!» – деп тилей эдилер.

32Ама Ол: «Йок, Менде сиз билмеген азык бар», – деди оларга.

33Солай болганда сокталары бири бири мен соьйлесип: «Белким, ким ди бирев Ога ашатпага аькелген болса ша?» – дедилер.

34«Меним азыгым, – деди Иса, – Мени Йибергеннинъ ыхтыярын толтырувда эм Онынъ исин тамамлавда. 35Аьше, сиз: „Энди доьрт айдан орув болаяк“, – деп айтпайсызба? Сизге айтаман: коьзинъизди ашынъыз, данъылларга каранъыз! Олар агарган эм орувга еткен. 36Орувшы оьзининъ савгасын алады. Ол, онъысты – оьмирлик яшавды табаякларды – йыяды; солай болганда, шашувшы эм орувшы бирге куванаяклар. 37Соьйтип, „бирев шашады, а баскасы орады“ деген соьз туьз шыгаяк. 38Мен сизди, сиз не заттынъ уьстиннен каьрлемеген болсанъыз, соны ормага йиберемен. Баскалар ислегенлер, сиз ше олардынъ ислерининъ онъысын йыярсыз».

39Сол шахарда яшайтаган самарияшылардынъ коьплери, хатын: «Ол мага эткенлеримнинъ баьрисин де айтты», – деп, шаатлык эткени уьшин Исага ынандылар. 40Самарияшылар Исага келгенде олар ман калмага тилеп басладылар. Иса онда эки куьнди озгарды. 41Оннан да коьплер, Исадынъ соьзин эситип, Ога ынандылар.

42Хатынга: «Энди биз тек сенинъ соьзлеринъ мен ынанмаймыз, соьле оьзимиз де эситтик, бу Аьдем уьшини мен де дуныядынъ Куткарувшысы Масих экенин анъладык», – дедилер.


Аькимнинъ улынынъ сав болувы


43Эки куьннен сонъ Иса оннан шыгып Галилеяга кетти. 44Иса Оьзи, пайхамбар оьз ата юртында оьрмет таппайды деп, шаатлык этетаган эди. 45Иса Галилеяга келгенде, галилеяшылар Оны хош коьрип йолыктылар. Олар Ерусалимде байрамда болган эдилер эм онда Исадынъ эткен затларынынъ баьрисин коьрген эдилер.

46Иса тагы да бир кере Галилеядынъ Кана авылына келди. Ол онда сувды шагыр эткен эди. Сонда патшадынъ аькимлерининъ бири бар эди. Онынъ Капарнаумда оьлим аьлде маразлы улы ятатаган эди. 47Сол аьдем, Иса Юдеядан Галилеяга келген деп, эситкенде, Ога барды да улын эмлемеге тиледи.

48«Сиз аьлемет нышанлар эм аьжейиплер коьрмесенъиз, бир заманда да ынанмассыз», – деди ога Иса.

49Ол явапка: «Бийим! Улым оьлмей турып бараяктага», – деди.

50«Бар, – деди Иса, – улынъ яшаяк».

Аьдем, Исадынъ айткан соьзлерине ынанып, кетти. 51Ыргатлары оны йолыгып, баласынынъ сав болганын билдиргенде, ол энди де йолда эди. 52Ол: «Кайсы саьатте сав болды?» – деп сораганда, олар: «Туьнегуьн бир етинши саьатлерде[10] онынъ безгеги токталды», – деп явапладылар.

53Атасы Исадынъ ога улынъ яшаяк деп, айткан заманында болганын анълады, оьзи эм онынъ буьтин аьели Исага ынандылар. 54Юдеядан Галилеяга кайтканнан сонъ Исадынъ эткен экинши аьлемет нышаны сосы болды.


### 5


Аксактынъ сав этилинуьви


1Оннан сонъ бир ювыт байрамында Иса Ерусалимге кетти. 2Ерусалимде Кой Капысынынъ касында тоьгерегиннен басы ябылган бес колоннадасы ман коршаланган, аты еврейше Бетзата[11] болган бассейн бар. 3Колоннадалардынъ туьбинде бек коьп маразлылар, сокырлар, аксаклар эм сакатлар ятып, [сувдынъ булакланып шыгувын саклайтаган эдилер. 4Бирер заманда Раббийдинъ бир маьлеги бассейнге туьсип, сувды булгандыратаган эди. Сув булгандырылганнан сонъ ога биринши болып кирген кайдай маразыннан да сав болатаган эди.] 5Онда отыз сегиз йылдан бери авырыйтаган бир аьдем де бар эди. 6Иса оны коьрип, коьптен бери сосындай аьлде ятатаганын билгенде: «Сен сав болганынъды суьесинъме?» – деди.

7Маразлы явапка: «Бийим, мага сув булганган вакытта кирмеге ярдам эткендей эш бирев де йок. Мен оьзим сувга етпеге шалыссам да баска бирев меннен алдын киреди де кояды», – деди.

8Иса: «Тур, орнынъды ал да юр», – деди.

9Аьдем янме-ян сав болды. Ол орнын алды эм юрип кетти.

Бу шабат куьн болды. 10Ювыт басшылары сонынъ уьшин савартылганга: «Буьгуьн шабат куьн, орнынъды коьтерип юрмеге сага тийисли тувыл», – дедилер.

11Ама ол: «Ким мени эмлеген, Сол мага: „Орнынъды ал да кет“, – деп айткан», – деди.

12Олар: «Ким ди сага, орнынъды алып, кетпеге буйырган?» – деп сорадылар.

13Сав болган Онынъ ким экенин оьзи де билмей эди. Иса сол ерде йыйылган коьлем халк арасында коьринмей калды. 14Иса, оны Алла уьйининъ каралдысында табып, айтты: «Мине энди сен сав болгансынъ. Арбатын сага оннан да яман болмас уьшин куьна этпе».

15Бу киси барып ювыт басшыларына оны сав эткеннинъ Иса экенин айтты. 16Иса мундай ислерди шабат куьн эткени уьшин ювыт басшылары Онынъ артына туьсип, оьлтирмеге амал излестирдилер. 17Иса оларга: «Атам соьлеге дейим ислейди, Мен де ислеймен», – деди.

18Сонда ювыт басшылары, оннан да коьп куьш салып, Исады оьлтирмеге амал излестирип басладылар. Неге десе Ол тек шабат куьнди бузып калмай, ога да косып, Аллады Оьзининъ Атасы этип санайтаган эди. Оны ман Оьзин Алла ман тенълестире эди.


Яшав беруьвши Иса


19Бу затка Иса деп яваплады: «Сизге дурысын айтаман: Улы Оьзи Оьзиннен бир зат та эталмайды. Ол Атасы эткенлерин коьрип, тек соны этпеге болады. Атасы неди этсе, Улы да соны этеди. 20Атасы Улын суьеди эм Ога Оьзи этетаганынынъ баьрисин коьрсетеди. Сизди сейирсиндирер уьшин Ол Улына оннан да уллы ислер де коьрсетеек. 21Ата калай оьлгенлерди тирилтетаган эм оларга яшав беретаган болса, тап солай Улы да кимге суьйсе, сога яшав береди. 22-23Ата эш биревди де шуьшлемейди. Ол буьтин шуьшлев исти Улына, баьриси Атады кайтип оьрметлеген болса, соьйтип Улын да оьрметлесин деп, аманатлаган. Ким Улын оьрметлемейди, сол Оны йиберген Атасын да оьрметлемейди.

24Сизге дурысын айтаман: ким соьзимди эситеди эм Мени Йибергенге ынанады, солардынъ аьр бириси – оьмирлик яшавлы эм шуьшленмеек, ол оьлимнен яшавга коьшкен. 25Сизге дурысын айтаман: оьлгенлердинъ Алла Улынынъ давысын эситеек эм эситкенлердинъ сав болаяк вакыты туьсеятыр, энди туьсти. 26Неге десе Атасы кайтип Оьзи Оьзинде яшав булагын юргисткен болса, тамам соьйтип Улынынъ Оьзинде яшав булагын болдырмага уьлис шыгарган. 27Ол Улына шуьшлемеге эркинликти берген, неге десе Ол – Аьдем Улы. 28Ондай затка сейирсинменъиз, неге десе сондай заман келеек, кашан баьриси, ким соьле кабырында ятады, Онынъ давысын эситип, 29кабырдан шыгаяклар. Кимлер ийгилик эткенлер, солар тирилип, яшав алаяклар; кимлер яманлык эткенлер, солар тирилип, шуьшине еткерилееклер.


Исага шаат болув


30Мен Оьз Оьзимнен бир затты да эталмайман. Мен, Мага айтылгандай, этемен. Шуьшлевим Меним аьдил, неге десе Мен Оьз ыркым ман тувыл, а Мени йиберген Атадынъ ыркы ман этпеге шалысаман. 31Эгер Мен Оьз Оьзиме шаатлык этсем, шаатлыгым карувсыз болаяк. 32Ама Менде энди де баска бир Шаатым бар. Мен Онынъ Мага эткен шаатлыгы акыйкат болганын билемен. 33Сиз Яхъяга аьдемлер йибердинъиз, ол акыйкатлыкка шаатлык эткен эди. 34Меним аьдемлердинъ шаат болувында кереклигим йок, тек сизге, куткарылынъыз деп, бу затларды айтаман. 35Яхъя янган эм йылтыраган шырак эди. Сиз бир кесек заманды онынъ ярыгында куванмага суье эдинъиз. 36Тек Менде Яхъядыкыннан куьшли шаатлык бар. Атам Мага, тамамла деп, аманатлаган ислер – Мен этетаган бу ислерим – Атам Мени йибергенине шаатлык этеди. 37Мени йиберген Атам Оьзи Мага шаатлык эткен. Сиз бир заманда да Онынъ давысын эситпегенсиз эм Онынъ юзин коьрмегенсиз. 38Онынъ соьзи сизде яшамайды, неге десе сиз Ол йибергенге ынанмайсыз. 39Сиз Кие Язувларды мукаят тергейсиз, олардынъ ярдамы ман оьмирлик яшавды алаяк болып сенесиз. А Язувлар Мага шаатлык этеди! 40Болса да сиз яшав алар уьшин Мага келмеге унамайсыз.

41Мен Оьзимди аьдемлерге даньклатпага шалыспайман. 42Тек сизди билемен: ишинъизде Аллага суьйимлик йок. 43Мен Атамнынъ аты ман келгенмен эм Мени кабыл этип алмайсыз, баска бирев оьзининъ аты ман келсе, сиз оны хош коьрип йолыгарсыз. 44Сиз калай ынанмага боларсыз, эгер сиз бир биринъизден мактавды алсанъыз, ама ялгыз Алланъыздан мактавды алар уьшин бир куьш те салмайсыз? 45Мен сизди Атамнынъ алдында шуьшлермен деп, ойланманъыз. Сизди шуьшлевши – Муса, кимге сиз уьмитлеринъизди салгансыз. 46Эгер Мусага ынанган болсанъыз, Мага да ынанар эдинъиз, неге десе ол Меним уьстимнен язган. 47Эгер Мусадынъ язганларына ынанмайтаган болсанъыз, кайтип Мен айтканларга ынанаяксыз?»


### 6


Иса бес мынъ аьдемди тойдырады


1Оннан сонъ Иса Галилея, олай демек Тиберия, коьлининъ аргы ягына оьтти. 2Онынъ артыннан коьп аьдемлер топарласып, иердилер, неге десе Исадынъ авырганларды эмлегенде этетаган аьлемет нышанларын коьрген эдилер. 3Иса, тавдынъ тоьсине коьтерилип, онда Оьз сокталары ман олтырды. 4Ювытлардынъ Пасха байрамынынъ заманы ювыклай эди.

5Иса Ога келген коьплеген аьдемлерди коьрип, Пилипке айтты: «Сосы аьдемлерди ашатар уьшин биз оьтпекти кайдан алаякпыз?» 6Иса оны Пилипти сынар уьшин айтты, а Оьзи энди не этеегин билетаган эди.

7Пилип: «Эгер эки юз динарга оьтпекти алсак та олардынъ аьр бирине бир кесек бермеге де етпеек!» – деп яваплады.

8Баска бир соктасы, Шимон Петердинъ кардашы Эндрей айтты: 9«Булайда бес арпа калакайы ман эки балыгы болган яс бар, тек сондай коьп халкка ол не ди?»

10Иса: «Халкты орынластырынъыз», – деди.

Сонда калын коьгоьлен бар болган себепли, баьриси оьленге олтырдылар. Олтырган эр кисилердинъ саны бес мынъга ювык эди. 11Иса оьтпекти алды, шуькир дувасын этти, сокталарына берди. Сокталары олтырганларга, аьр бири керегин алгандай этип, уьлестирди. Балык пан да солай болды. 12Баьриси ашап тойганларында, Иса сокталарына: «Калган кесеклерди йыйынъыз, эш бир туьйирин де йоймага тийисли тувыл», – деди.

13Олар, бес арпа калакайдан ашаганларыннан калган кесеклерди йыйып, он эки шетенди толтырдылар. 14Аьдемлер бу аьлемет нышанды коьргенде: «Ол – уьшини мен де бу дуныяга келеек пайхамбар», – деп, соьйлестилер.

15Иса, олардынъ келип, куьш пен Ога патша бол деп, кыстаякларын анълады, сонынъ уьшин олардан тайып, тагы да ялгыз тавга кетти.


Иса сув уьстиннен юреди


16Кас каралганда, Исадынъ сокталары коьлге туьстилер. 17Коьлдинъ аргы янына оьтип, Капарнаумга бараяк болып, кайыкка олтырдылар. Энди каранъа да болган эди, а Иса оларга келмейтаган эди. 18Коьлде куьшли ел эм уьйкен толкынлар коьтериле эдилер. 19Аьдемлер кайык пан бир йырма бес яде отыз стадия[12] коьлди оьткенде, коьлдинъ уьстиннен юрип келип ювыклаятырган Исады коьрдилер эм корктылар. 20Ама Ол: «Бу – Мен, коркпанъыз!» – деди. 21Сонда Исады кайыкка алаяк болдылар, ама кайык сол саьатлей олар юзген ерге, ягага еткен эди.


Яшав оьтпеги


22Эртеси куьн коьлдинъ аргы ягында йыйылган халк онда алдын тек бир кайыктынъ – Исадынъ сокталары олтырган кайыктынъ – болганын анълады. Олар Исадынъ Оьз сокталары ман бирге кайыкка олтырмаганын эм сокталары ялгыз оьзлери кеткенлерин билдилер. 23Сонъында ягага Тибериядан баска кайыклар еттилер, Раббий шуькир дувасын эткеннен сонъ, халк оьтпекти ашап турган ерге ювыкластылар. 24Аьдемлер не Исадынъ, не сокталарынынъ сонда болмаганын коьргенде, оьзлери де кайыкка олтырып, Капарнаумга Исады излеп кеттилер. 25Олар Оны коьлдинъ аргы ягында табып: «Устаз, Сен мунда кашан келгенсинъ?» – деп сорадылар.

26Иса явапка: «Сизге дурысын айтаман: сиз аьлемет нышанларды коьргенинъиз уьшин Мени излемейсиз, оьтпекти еп, тойганынъыз уьшин излейсиз. 27Ширийтаган азык уьшин куьреспенъиз, дайым тураяк азык уьшин куьресинъиз. Оны сизге Аьдем Улы береек, неге десе Ога Атасы Алла разылыгын берди», – деди.

28Олар: «Бизге Алла излеген ислерди толтырар уьшин не зат этпеге керекти?» – деп сораганда, 29Иса явапка: «Алладынъ исин этуьв, олай деген, Кимди Алла йиберген, Сога ынанув», – деди.

30Олар сорадылар: «Биз Сага ынангандай, Сен бизге кайдай нышан коьрсетерсинъ? Сен не зат этерсинъ? 31Мысалыга, бизим аталарымыз шоьлде манна[13] ашаганлар, онынъ акында язылгандай: „Ол оларга коьктен оьтпек ашамага берген“».

32Иса: «Сизге дурысын айтаман: оьтпекти коьктен сизге берген Муса тувыл, коьктен акыйкат оьтпекти берип туратаган Атам. 33Неге десе Алла оьтпеги Сол – Ким коьктен туьседи эм дуныяга яшав береди», – деди.

34Сонда Исага: «Бийимиз, сондай оьтпекти бизге аьр заман бер», – дедилер.

35Иса: «Мен Оьзим яшав оьтпегимен. Ким Мага келеди, сол бир заманда да аш калмаяк; ким Мага ынанады, сол бир заманда да сувсамаяк. 36Ама Мен энди сизге айткандай, Мени коьргенсиз, кенем де ынанмайсыз. 37Атам Мага бергенлердинъ баьриси Мага келеек, ким Мага келсе, соны Мен эш бир заманда да кувмаякпан. 38Мен коьктен Оьзим не затты суьйсем, соны этейим деп тувыл, а Мени Йибергеннинъ ыхтыярын толтырайым деп туьскенмен. 39Мени йиберген Атамнынъ ыхтыярында – Ол Мага бергенлердинъ эш бирин де йойтпай, ахыр куьнде баьрисин тирилтуьв болады. 40Мени Йибергеннинъ ыхтыяры сол: Улын коьрген эм Ога ынанган аьр аьдемди оьмир яшавлы этуьв болады. Мен сондайларды ахыр куьнинде тирилтеекпен», – деди.

41Иса: «Мен коьктен туьскен оьтпекпен», – дегени уьшин, ювытлар карсы мырылдап басладылар. 42«Аьше, Ол Юсуптынъ улы Иса тувылма? Биз Онынъ атасын да, анасын да таныймыз. Ол, „Мен коьктен келгенмен“ деп, кайтип айтпага болады?» – дейтаган эдилер олар.

43Иса явапка айтты: «Мырылдавынъызды койынъыз. 44Эш бирев де Мага келалмайды, эгер Мени йиберген Атам оны Мага йолыктырмаса. Мен оны ахыр куьнде тирилтеекпен. 45Пайхамбарларда: „Олардынъ баьриси Алла ман уьйретилген“, – деп, язылган. Атады тынълаган эм Оннан уьйренген аьр аьдем Мага келеди. 46Бу бирев Атады коьрген тувыл, тек Алладан Келген болмаса, ялгыз Ол Атады коьрген. 47Сизге дурысын айтаман: ким Мага ынанады, сол оьмирлик яшавды алады. 48Мен яшав оьтпегимен. 49Сизинъ ата-бабаларынъыз шоьлде манна ашаганлар, аман да оьлгенлер. 50Коьктен туьсетаган оьтпек – оны ашаган аьдемди оьлместей этетаган оьтпек. 51Мен коьктен туьскен, яшав беруьвши оьтпекпен. Ким сосы оьтпекти ашайды, сол оьмирге яшаяк. Мен береек оьтпек – дуныяды яшатар уьшин береек деним».

52Сонда ювытлар арасында эрис шыкты: «Бизге ашамага Оьзининъ денин кайтип бермеге болады?»

53Иса: «Сизге дурысын айтаман: эгер сиз Аьдем Улынынъ денин ашамасанъыз, Онынъ канын ишпесенъиз, сонда оьзинъизде яшав болмаяк. 54Ким Меним денимди ашайды эм канымды ишеди, сонынъ аьр бири оьмир яшавлы болады. Мен де оны ахыр куьнде тирилтермен, 55неге десе деним – акыйкат азык, каным – акыйкат сув ишуьв. 56Денимди ашаган эм канымды ишкен – сол Менде, Мен де ондаман. 57Яшав беруьвши Атам Мени калай йиберген эм Атам аркалы Мен кайтип яшайман, соьйтип сол Мени мен тамакланган да Мен аркалы яшаяк. 58Сосы оьтпек коьктен келген. Сизинъ ата-бабаларынъыз манна ашасалар да оьлгенлер, ама ким бу оьтпек пен тамакланады, сол оьмирге яшаяк», – деди. 59Муны Иса Капарнаумда синагогта окытатаган вакытта айтты.


Исадан коьп аьдем таяды


60Муны эситкен сокталарынынъ коьплери айттылар: «Бу соьз кыйын, оны ким тынъламага болаяк экен?»

61Иса сол саьат сокталары бу соьз акында мырылдайтаганларын анълады да айтты: «Ол сизинъ хаьтеринъизди калдырдыма? 62Сиз не айтар экенсиз, эгер Аьдем Улынынъ алдын болган ерине коьтерилеятырганын коьрсенъиз? 63Яшавды беруьвши – Рух, денинънен эш бир пайда йок. Меним сизге айткан соьзлерим – Рух эм яшав. 64Ама сизинъ бир кесегинъиз Мага ынанмайдылар». Иса, басыннан алып, ким Ога ынанмайтаганын, ким Оны сатаягын билетаган эди. 65Соьзин бардырып: «Сонынъ уьшин Мен сизге, эгер Ата ога эркинлик бермесе, эш бирев де Мага келалмаяк деп, айткан эдим», – деди.

66Сол вакыттан баслап, сокталарынынъ коьплери Исады калдырып кеттилер, оннан сонъ Оны ман айланмадылар. 67Иса он экисиннен: «Сиз де кетпеге суьймейсизбе?» – деп сорады.

68Шимон Петер явап берип: «Раббий, биз энди кимге бараяк? Сендеди оьмир яшавдынъ соьзлери. 69Биз Сен Аллага багысланган Аьдем[14] экенинъди билемиз эм ынанамыз», – деди.

70Иса: «Аьше, Мен сизди, он эки этип, айырмадымма? Аман да сизинъ биревинъиз – ибилис!» – деп яваплады. 71Ол ойында, он экисининъ бириси болса да тек келеекте Оны сатаяк Шимон Искариоттынъ улы Юдады тутатаган эди.


### 7


Иса кос курув байрамына барады


1Оннан сонъ Иса Галилеяда окытып айланды, Юдеяда кезбеге суьймеди, неге десе ювыт басшылары Оны оьлтиреек болатаган эдилер. 2Ювытлардынъ кос курув байрамы[15] ювыклаганда, 3кардашлары Исага айттылар: «Муннан кет, Сен этетаган ислерди сокталарынъ коьргендей этип, Юдеяга бар. 4Белгили болмага шалысканлардынъ эш биреви де ясыртыннан ислемейди. Эгер Сен бу ислерди эте болсанъ, Оьзинъди дуныяга коьрсет». 5Кардашлары да Ога ынанмай эдилер.

6Иса яваплап: «Меним заманым энди де етпеген, сизге аьр вакыт та келисли. 7Сизди дуныя коьрип болалмаяк тувыл, а Мени коьрип болмайды, неге десе Мен дуныя ислери яман экенине шаат боламан. 8Байрамга сиз барынъыз. Мен бу йол бармайман, неге десе заманым энди де толмаган», – деди.

9Муны айтканнан сонъ, Иса Галилеяда калды.

10Ама кардашлары кеткенде, Ол байрамга, тек ашык болмай, эш бирев де билместей этип, барды. 11Ювытлар Оны байрамда излестирип: «Ол кайда экен?» – деп сорастыра эдилер.

12Халк арасында Исадынъ уьстиннен коьп соьзлер сыбырданып юре эдилер. Бир кесеклери – «Ол яхшы аьдем», баскалары, «Йок, Ол халкты алдайды» деп, айта эдилер.

13Аман да ювыт басшыларыннан коркканыннан эш бирев Онынъ уьстиннен ашык этип айтпай эди.

14Иса Алла уьйининъ каралдысына кирип, окытып баслаганда, байрамнынъ энди яртысы озган эди. 15Ювыт басшылары сейирсиндилер, сорастырдылар: «Бу аьдем окымаганлай, Кие Язувларды калай биледи экен?» 16Иса явап берди: «Меним окувым Меннен тувыл, а Сол Мени йибергеннен. 17Ким Онынъ ыхтыярын толтыраяк болса, сол Меним окувым Алладан ма яде Мен оьз эрким мен айтатаганымды билер. 18Ким оьз эрки мен айтады, сол оьзи оьзине данъкты излейди; ким Оны йибергенге данъкты излейтаган болса, сол акыйкатты айтады эм Онда эш бир оьтирик те йок. 19Аьше, сизге Муса Тауратты бермегенме? Ама сизинъ эш биревинъиз Таураттынъ айтканларын этпейсиз. Сиз Мени неге оьлтиреек боласыз?»

20Халк: «Ваа, Сени йин бийлеген экен! Сени ким оьлтиреек болады?» – деп яваплады.

21Иса явапка: «Мен бир аьжейип ис эттим, сиз баьринъиз сейирсинесиз. 22Муса сизге суьннетлев аьдетин калдырган. Уьшинимен бу аьдет, Мусадан тувыл, ата-бабаларынъыздан. Сонынъ уьшин сиз аьдемлерди шабат куьн суьннетлейсиз. 23Эгер Мусага буйырылган Таурат бузылмас уьшин балады шабат куьн суьннетлесенъиз, сиз Мага, Мен шабат куьн бир аьдемнинъ буьтин суьегин эмлегеним уьшин, неге ашувланасыз? 24Тысыннан карап этпей, аьдиллик пен шуьшленъиз», – деди.


Иса акында туьрли ойлар


25Сол заманда Ерусалимнинъ бирер яшавшылары: «Бу – Сол, олар оьлтиреек болатаган, тувылма экен? – деп, сорастырып басладылар. – 26Мине Ол халк алдында ашык соьйлейди, а Ога бир зат та айтпайдылар. Белким, аькимлер уьшини мен де, Ол – Масих деп, кабыл эткен боларма? 27Ама биз Онынъ кайдан келгенин билемиз, а Масих келсе, Онынъ кайдан келгенин эш бирев де билмеек».

28Сонда Алла уьйининъ каралдысында окытып турган Иса кышкырып айтты: «Мени таныйсыз, Меним кайдан экенимди де билесиз! Мен булайга оьз эрким мен келмегенмен. Мени Йиберген акыйкат, тек сиз Оны танымайсыз. 29Мен Оны таныйман, неге десе Оннан келгенмен, Ол Мени йиберген!»

30Исады ыслаяк болдылар, ама эш бирев Ога колын коьтермеди, неге десе вакыты энди де етпеген эди. 31Халктан коьплер Ога ынандылар: «Эгер дейим Масих келсе, Сосыннан коьп аьлемет нышанлар коьрсетерме экен?» – дедилер.

32Парисейлер халктынъ Иса акында булай сыбырдасканларын эситтилер эм Алла уьйининъ саклавшыларын, Оны ыслатаяк болып, йибердилер.

33Иса: «Мага сиз бен турмага энди коьп калмаган, тезден Мени йибергенге кайтаякпан. 34Мени излеексиз, ама табалмаяксыз эм Мен болаяк ерге келалмаяксыз», – деди.

35Ювыт басшылары бир бирлериннен: «Ол, биз барып болмаяктай, кайсы ерге аьзирленеди экен? Белким, Ол греклер арасында шашырап яшайтаган халкымызга, греклерди окытарман деп, бармага суьетаган болса ша? 36„Мени излеексиз, ама табалмаяксыз“, „Мен болаяк ерге келалмаяксыз“ деген соьздинъ маьнеси не экен?» – деп сорастырдылар.

37Байрамнынъ сонъгы эм энъ маьнели куьнинде Иса турды да кышкырып айтты: «Ким сувсаган, сол Мага сув ишпеге келсин. 38Ким Мага ынанады, Кие Язувда айтылгандай, сонынъ ишиннен яшав беруьвши сув тасып шыгаяк».

39Иса муны айтканда, Ога ынанганлардынъ сонъында алаяк Алла Рухы акында ойлай эди. Рух энди де ишлеринде болмаган, неге десе Иса аьли данъкланмаган эди. 40Халктан коьплер, Исадынъ соьзин эситип, айттылыр: «Ол – акыйкатлай да (биз саклайтаган) пайхамбар!»

41Баскалары: «Ол – Масих!» – дедилер.

Оьзгелери болса айттылар: «Масих Галилеядан келип болмайды, сайсы! 42Кие Язувларда: „Масих Даут тукымыннан эм Бетлехемнен, Даут яшаган авылдан келеек“, – деп, айтылмаганма, аьше?»

43Соьйтип, Иса акында халктынъ ойлары боьлинди. 44Бирерлери Оны ыслаяк болдылар, ама эш бирев де Исага колын тийдирмеди.


Ювыт басшыларынынъ ынанмавы


45Сонъында Алла уьйининъ саклавшылары бас дин куллыкшыларга эм парисейлерге кайттылар. Олардан: «Сиз Оны неге етип аькелмединъиз?» – деп сораганда, 46саклавшылар: «Эш бирев де соьлеге дейим соьйтип, бу Аьдемдей, соьйлемеген», – деп явапладылар.

47«Энди сиз де алдандынъызба? – дедилер парисейлер. – 48Аькимлердинъ яде парисейлердинъ биреви болса да Ога ынандыма? 49Тауратты анъламаган бу халк наьлет!»

50Оьзи парисейлердинъ бириси болып, кеше Исага келген Никодим: 51«Таураттынъ аьдемди, басында тынъламай эм де ол не зат этетаганын анъламай, шуьшлемеге амалы барма экен?» – деди.

52Ога: «Сен де Галилеядансынъма? Кара эм коьрерсинъ, Галилеядан эш бир пайхамбар да келмейди», – деп явапладылар. [ 53Баьриси де уьйлерине кайттылар.


### 8


Эрине алал болмаган пише


1Иса Зейтун тавына барды. 2Эртенъ мен Ол тагы да Алла уьйининъ каралдысында эди. Онынъ тоьгерегине буьтин халк йыйылды. Иса олтырды эм оларды окытып баслады. 3Дин аьлимлери эм парисейлер эрине алаллыгын йоятырган вакытта ысланган пишеди аькелдилер. Оны халктынъ алдына салып, 4Исага: «Устаз, бу хатын байына алаллыгын йоятырган вакытта ысланды! 5Муса Тауратта сосындайларды тас атып оьлтирмеге буйырды. А Сен не зат айтарсынъ?» – деп сорадылар. 6Муны Исады сынап, шуьшлемеге бир сылтав излеп сорадылар.

Тек Иса энъкейди де бармагы ман ерде бир затты язып баслады. 7Олар, ябысып, Оннан сорай эдилер. Сонда Иса туьзелди эм айтты: «Ким сизинъ ишинъизде куьнасыз, сол биринши болып ога тасты атсын».

8Тагы да энъкейди, ерде язувын бардырды. 9Сонда олар, уятлы болып, энъ уьйкенлериннен баслап арттагыларга дейим, бирерлеп, кетип басладылар. Сонъында ялгыз Иса эм арада турган хатын калды. 10Иса басын коьтерди де, пишеден баска бир аьдем коьрмей, сорады: «Хатын, сени шуьшлевшилер кайдады? Сени эш бирев де шуьшлемедиме?»

11«Эш бирев де, Бийим», – деди ол.

«Мен де сени шуьшлемеймен, – деди Иса, – кет эм арбатында куьналы болма».]


Иса – дуныя ярыгы


12Иса халкка: «Мен дуныядынъ ярыгыман. Ким Меним артымнан иереди, сол бир заманда да каранъада юрмеек, сонда яшав ярыгы болаяк», – деди.

13Сол заманда парисейлер: «Оьз Оьзинъе шаатлык этесинъ, сонынъ уьшин шаатлыгынъ куьшсиз», – деп айттылар.

14Иса явапка: «Эгер дейим Оьз Оьзиме шаатлык этетаган болсам да шаатлыгым дурыс, неге десе Мен кайдан келгенимди, кайда бараягымды билемен. Сиз болсанъыз кайдан келгенимди де, кайда бараягымды да билмейсиз. 15Сиз инсан оьлшеми мен шуьшлейсиз, Мен биревди де шуьшлемеймен. 16Эгер шуьшлесем де, шуьшлевим акыйкат, неге десе ялгыз тувылман, Мени мен Сол, Мени йиберген Атам. 17Тауратынъызда, кашан эки аьдем шаатлайды, сонда олардынъ шаатлыгынынъ куьши бар деп, язылганды да. 18Мен Оьзиме шаатлык этемен, Мени йиберген Атам да Мага шаатлык этеди», – деди.

19Олар сонда сорадылар: «Атанъ кайда?»

«Не Мени, не Атамды танымайсыз. Эгер дейим Мени танысанъыз, Атамды да таныр эдинъиз», – деп яваплады Иса.

20Ол муны Алла уьйининъ каралдысында окытканда садака йыйылатаган ерде айтты. Ама Оны бирев де ысламады, неге десе вакыты энди де етпеген эди.

21Иса тагы да бир кере: «Мен кетемен, мени излеексиз эм оьз куьналарынъызда оьлеексиз. Мен бараяк ерге сиз келалмаяксыз», – деди.

22Ювыт басшылары сонда айттылар: «„Мен бараяк ерге сиз келалмаяксыз“, – деп айтады. Аьше, Оьзи Оьзин оьлтиреек болама?»

23Иса: «Сиз тоьменненсиз, Мен йогарданман. Сиз бу дуныядыкысыз, Мен бу дуныядыкы тувылман. 24Сол себепли Меним сизге, оьз куьналарынъызда оьлеексиз деп, айтатаганым. Эгер Мен сол оьзимди ким деп санайтаганыма ынанмасанъыз, оьз куьналарынъызда оьлеексиз», – деди.

25«Кимсинъ ди Сен сондай?» – деп сорадылар.

«Сизге бастан алып Мен ким экенимди айтканман, – деп яваплады Иса. – 26Меним сизинъ акынъызда коьп айтаяк эм шуьшлеек затларым бар. Ама Сол Мени йиберген акыйкатлыкты айтады, Оннан эситкенимди Мен де дуныяга айтаман».

27Олар Иса Атасы уьстиннен айтатаганын анъламадылар. 28Иса тагы да: «Сиз Аьдем Улын йогарга коьтерсенъиз, сонда Мен Ким болганымды, Оьз эрким мен бир зат та этпейтаганымды, а Атам неге уьйреткен болса, соны айтатаганымды билерсиз. 29Мени йиберген Мени мен бирге, Ол Мени ялгыз калдырмайды, неге десе Мен аьр заман Ол разы болган затларды этемен», – деди.

30Сосы соьзиннен сонъ коьплер Исага ынандылар.


Акыйкатлык сизди эркин этеди


31Иса Ога ынанган ювытларга айтты: «Эгер сиз окувыма сенимли болсанъыз, уьшини мен де Меним сокталарымсыз. 32Сонда акыйкатлыкты билерсиз, акыйкатлык та сизди эркин этер».

33«Биз Ибрагимнинъ тукымыннанмыз, эш бир заманда да биревге де кул болмаганмыз. Сен бизге кайтип: „Эркин боларсыз“, – деп айтасынъ?» – дедилер.

34Иса явапка: «Сизге дурысын айтаман: куьна этетаган аьр аьдем куьнадынъ кулы. 35Кул уьйде оьмирликке турмайды, а ул аьр заманда да аьелдинь санында. 36Сол себепли, эгер Ул сизди эркинге йиберсе, уьшини мен эркин боларсыз. 37Ибрагимнинъ тукымыннан экенинъизди билемен, ама Мени оьлтирмеге излейсиз, неге десе соьзимди ишинъизге сыйдыралмайсыз. 38Мен Оьз Атамда коьргенимди айтаман, а сиз оьз атанъыздан эситкенинъизди этесиз», – деди.


Сизинъ атанъыз – ибилис


39«Бизим атамыз – Ибрагим», – деп явапладылар олар.

«Эгер дейим Ибрагимнинъ балалары болсанъыз, – деди Иса, – Ибрагимнинъ ислерин этер эдинъиз. 40Тек сиз Мени, Алладан эситкен акыйкатты сизге айтатаган Аьдемди, оьлтиреек боласыз. Ибрагим оны этпеген. 41Сиз сол атанъыз эткенди этесиз».

«Биз некяхсыз тувганлардан тувылмыз, – дедилер, – бизим бир Атамыз бар – Алла».

42Иса: «Эгер Атанъыз Алла болса, сонда Мени суьер эдинъиз, неге десе Мен Алладан шыгып келгенмен. Оьз эркимнен келмегенмен, Мени Алла йиберген. 43Калай анъламайсыз не зат акында Мен сизге айтатаганымды? Меним соьзимди эситалмаган себепли анъламайсыз. 44Сиз оьз атанъыздыкы – ибилистикисиз. Атанъыздынъ излегенин этеек боласыз. Ибилис бастан аьдем оьлтируьвши болган, бир заманда да акыйкатлыктынъ ягы болмаган, неге десе онда бир дурыслык та йок. Алдаган вакытта тувган тилинде соьйлейди, неге десе ол оьтирикши эм оьтирикшидинъ атасы. 45Ама Мен сизге акыйкатлыкты айткан себепли Мага ынанмайсыз! 46Ишинъизден ким Меним куьналы экенимди коьрсетер? Эгер акыйкатты айтатаган болсам, Мага неге ынанмайсыз? 47Ким Алладыкы, сол Алла соьзин эситеди. Сиз Алладыкы тувылсыз, сонынъ уьшин эситпейсиз».


Иса Ибрагимнен алдын бар эди


48Ювытлар Исага: «Аьше, Сен самарияшысынъ эм йинлисинъ деп айтканымыз дурыс тувылма?» – деп айттылар.

49«Мен йинли тувылман, – деп яваплады Иса, – Мен Атамды оьрметлеймен, а сиз Мага оьрметсизлик этесиз. 50Мен Оьзиме данък излемеймен; ама оны излеген эм шуьшлеген бар. 51Сизге дурысын айтаман: ким Мен айтканды толтырады, сол бир заманда да оьлмеек».

52Сонда ювытлар кышкырыкладылар: «Соьле биз йинли экенинъди тувра билдик! Ибрагим оьлген, баьри пайхамбарлар да оьлгенлер, а Сен: „Ким соьзимди толтырады, сол бир заманда да оьлмеек“, – дейсинъ. 53Ия, Сен атамыз Ибрагимнен де уьйкенсинъме? Ол оьлген, пайхамбарлар да оьлгенлер. Сен оьзинъди ким деп санайсынъ?»

54Иса явапка: «Эгер Мен Оьз Оьзимди данъклайтаган болсам, Меним данъкым бир зат та тувыл. Мени сиз Оны Алламыз деп атаган Атам данъклайды. 55Сиз Оны танымайсыз, а Мен таныйман. Эгер Оны танымайман десем, тап сиздей, оьтирикши боларман. Ама Мен Оны таныйман эм айтканын толтыраман. 56Атанъыз Ибрагим Меним шагымды коьрмеге куванышлы эди. Ол коьрди эм куванды», – деди.

57«Сага энди де элли йыл болмаган, Ибрагимди калай коьргенсинъ?» – дедилер Ога ювытлар.

58Иса яваплап: «Сизге дурысын айтаман: Ибрагим туваяктан алдын Бар Болган Менмен!» – деди.

59Сонда Исады оьлтиреек болып, тасларга узалдылар, ама Ол ясырынып калды эм араларыннан озып, Алла уьйининъ каралдысыннан шыкты да йолы ман кетти.


### 9


Сокыр болып тувганды эмлев


1Иса, оьтип бараятырып, сокыр болып тувган аьдемди коьрди. 2Сокталары Исадан: «Устаз, мунынъ сокыр болып тувганына ким куьналыды: ол оьзи ме яде ата-анасы ма?» – деп сорадылар.

3«Не оьзи, не ата-анасы куьналы болмаганлар, – деп яваплады Иса. – Онынъ яшавында Алладынъ ислери коьрсетилеек уьшин болган. 4Аьли де куьн озбай, Мени Йибергеннинъ ислерин этпеге тийислимиз. Туьн туьсеятыр, онда бирев де ислеялмаяк. 5Мен дуныяда болган заманда дуныядынъ ярыгыман».

6Иса соны айтканнан сонъ, ерге туькирди, туькиршигин ер топырак пан карыстырды, балшыкты сокырдынъ коьзине якты. 7«А соьле барып, Шилоах бассейнинде бетинъди юв», – деди сокырга. Шилоах соьздинъ маьнеси «йиберилген».

Сокыр барып бетин ювды, коьзлери ашылып, кери кайтты. 8Конъысылары, онынъ алдын садакашы болганын коьргенлер: «Сосы олтырып садакады йыювшы тувылма экен?» – деп сорадылар.

9Бирерлери: «Аьше, сол», – деп айттылар.

Баскалары: «Йок, ол ога тек усайды», – дедилер.

Аьдем оьзи: «Ол менмен», – деди.

10«Сонда коьзлеринъ калай ашылды?» – деп сорай эдилер. 11Ол яваплап: «Иса деген Аьдем балшыкты эгетип, коьзиме якты, сонъ мага Шилоах бассейнине барып бетимди ювмага буйырды. Мен, кетип, бетимди ювганда коьрип басладым», – деди.

12«Сол аьдем кайда экен?» – деп сорадылар.

«Билмеймен», – деди.


Парисейлер эмлевдинъ маьнесин тергейдилер


13Алдын сокыр болган аьдемди парисейлерге аькелдилер. 14Исадынъ балшык эгетип сокырдынъ коьзлерин ашкан куьни шабат куьн эди. 15Парисейлер кисиден калай коьрип баслаганын сорадылар. «Ол коьзлериме балшык якты. Мен бетимди ювдым, энди коьремен», – деди киси.

16Парисейлердинъ бир кесеклери: «Бу аьдем Алладан тувыл, неге десе Ол шабат куьнди оьрметлемейди», – деп басладылар.

Баскалары болса: «Куьналы аьдем сондай аьлемет нышанларды калай этпеге болады?» – деп сорадылар. Ойлары боьлиндилер.

17Алдын сокыр болганга тагы да: «Сен оьзинъ Онынъ акында не айтасынъ, коьзлеринъди Ол ашканды да?» – деп сорадылар.

Аьдем: «Ол – пайхамбар», – деп яваплады.

18Ювыт басшылары аьдемнинъ сокыр болганына эм коьзлери ашылганына ынанмай эдилер. Сонъында коьзлери ашылганнынъ ата-анасын шакырып: 19«Бу улынъызба? – деп сорадылар, – сиз мунынъ акында, ол сокыр болып тувган деп, айтасызба? Ол кайтип соьле коьрмеге болады?»

20«Биз мунынъ улымыз экенин билемиз, – деп яваплады ата-анасы, – биз онынъ сокыр болып тувганын да билемиз. 21А коьзлери энди кайтип коьрмеге баслаганын билмеймиз. Оьзиннен соранъыз. Ол энди акылбалык, оьзи уьшин явапламага болады».

22Ювыт басшыларыннан коркып, соьйтип явапладылар; неге десе ювыт басшылары, ким Иса – Масих деп ашык айтса, сол синагогтан кувылаяк деген токтасты алган эдилер. 23Сонынъ уьшин ата-анасынынъ: «Ол энди акылбалык, оьзиннен соранъыз», – дегенлери.

24Парисейлер алдын сокыр болган кисиди экинши кере шакырдылар: «Алладынъ алдында дурысын айтаягынъа ант эт, – дедилер, – биз сосы Аьдемнинъ куьналы экенин билемиз».

25Киси: «Ол куьналыма яде тувылма, мен билмеймен. Мен тек бир затты билемен: сокыр эдим, а соьле коьремен!» – деп яваплады.

26Олар тагы да: «Ол сени мен не зат этти? Коьзинъди кайтип ашты?» – дедилер.

27«Сизге энди айттым да, а тынъламайсыз. Неге тагы да сол затты эситпеге суьесиз? Сиз де Онынъ сокталары болмага суьесизбе?» – деп яваплады.

28Ога урсысып: «Онынъ соктасы сенсинъ! Биз Мусадынъ сокталарымыз. 29Биз Алла Муса ман соьйлегенин билемиз, а бу инсаннынъ кайдан экенин де билмеймиз», – дедилер.

30-31Киси явапка: «Мине сол ды да сейирлик! Онынъ кайдан экенин де билмейсиз, а Ол коьзимди ашты. Алла куьналыларды тынъламаганын билемиз, а ким Алла йолында барады эм ыхтыярын толтырады, Алла соны тынълайды. 32Эш бирев эш бир заманда, сокыр болып тувганнынъ коьзи ашылар деп, эситпеген. 33Эгер бу Аьдем Алладан болмаса, бир затты да эталмас эди», – деди.

34Парисейлер: «Сен савлай куьна ишинде тувган бизди окытпага не ишинъ бар?» – деп, оны кувып шыгардылар.


Коьнъилдинъ каранъалыгы


35Иса, кисиди кувганларын эситип, оны тапты: «Сен Аьдем Улына[16] ынанасынъма?» – деп сорады.

36«А Ол кимди, Бийим? – деп сорады киси, – Мага, мен Ога ынангандай этип, айттага».

37Иса: «Сен соьле Оны коьрип турысынъ. Ол сени мен соьйлейди», – деди.

38Киси: «Раббий, мен ынанаман!» – деп, Исага сежде берди.

39Иса: «Мен коьрмегенлер коьргендей, коьруьвшилер де сокыр болгандай, оьким берер уьшин бу дуныяга келгенмен», – деди.

40Онынъ касында болган парисейлердинъ кайбирлери, муны эситип, сорадылар: «Соны ман биз де сокырмызба?»

41Иса айтты: «Эгер сокыр болсанъыз, сизде куьна болмас эди, ама коьремиз дегенинъиз уьшин куьнанъыздынъ шуьши калады.


### 10


Суьруьвши мен суьрим


1Сизге дурысын айтаман: ким койлар авласына капыдан кирмей, ама кайдай болса да баска бир йол ман кирген – кырсыз эм тонавшы. 2Ама ким капыдан киреди, сол койлардынъ койшысы. 3Каравыл ога капыды ашады. Койлар койшыдынъ давысын эситедилер, ол койларын, атын айтып, шакырып, шыгарады. 4Койларынынъ баьрисин шыгарганда, олардынъ алдында барады, койлар да, давысын танып, артыннан иередилер. 5Койлар эш бир заманда да келетеннинъ артыннан бармаяклар, онынъ давысын танымаган себепли оннан кашаяклар», – деди.

6Иса сосындай тенълестируьвди кулланды, ама олар не зат акында айтканын анъламадылар.

7Сонда Иса тагы: «Сизге дурысын айтаман: Мен койлардынъ капысыман. 8Мага дейим келгенлер – баьриси кырсыз эм тонавшылар. Койлар оларды тынъламадылар. 9Мен капыман. Ким Меннен киреди, сол куткарылаяк. Ол киреек, шыгаяк эм отлак табаяк. 10Кырсыз тек урламага, оьлтирмеге эм бузбага келеди, а Мен аьдемлерге яшавды, толы яшавды таптырмага келгенмен. 11Мен танъ койшыман. Танъ койшы оьзининъ койлары уьшин яшавын береди. 12Ялшы койлардынъ койшысы эм иеси болмаган себепли боьри келгенин коьрсе, койларды таслап, кашады. Сонда боьри оларды талап шашады. 13Ялшы кашып кетеди, неге десе ялга алынган эм койлардынъ каьрин шекпейди. 14Мен танъ койшыман: койларымды таныйман, койларым да Мени таныйдылар. 15Солай ок Атам да Мени таныйды, Мен де Атамды таныйман. Мен янымды койларым уьшин беремен. 16Менде сосы авладан болмаган баска койлар да бар, оларды да аькелмеге керекпен. Олар да Меним давысыма тынълавлы болаяклар, тек бир суьрим, тек бир койшы болаяк. 17Сонынъ уьшин Атам Мени суьеди, неге десе, кайтарадан алаяк болып, янымды беремен. 18Эш бирев де Меннен янымды тартып алмайды, оны разы болып беремен. Оны бермеге эм кайтарадан алмага куватым бар. Бу буйырыкты Атамнан алганман», – деди.

19Сосы соьзлерден сонъ ювытлардынъ ойы тагы да боьлинди. 20Коьплери: «Ол йинли, акылыннан тайган. Оны неге тынълайсыз?» – дедилер.

21Баскалары: «Бу йинлидинъ соьзлери тувыл. Йин сокырдынъ коьзлерин ашпага боларма?» – дейтаган эдилер.


Ювытлардынъ ынанмавы


22Ерусалимде Алла уьйининъ ашылганын эске туьсируьв байрамы эди. Кыс эди. 23Сол заманда Иса Алла уьйининъ каралдысында, Сулейменнинъ колоннадасында айланатаган эди. 24Онынъ тоьгерегине ювытлар йыйылдылар. «Сен анъламаслыкта бизди не шаклы тургыстаяксынъ, – дедилер олар. – Эгер Сен Масих болсанъ, айт та кой бизге».

25Иса яваплады: «Сизге айткан эдим, ама ынанмайсыз. Мага Атамнынъ аты ман этетаган ислерим шаатлык этедилер. 26А сиз ынанмайсыз, неге десе, Мен сизге айтканша, Меним койларым тувылсыз. 27Койларым давысыма эс бередилер. Мен оларды таныйман, олар да Мага иередилер. 28Оларга оьмир яшавды беремен. Олар эш бир заманда да йойылмаяклар, эш бирев оларды колымнан алалмаяк. 29Оларды Мага берген Атам баьрисиннен де йогары, эш бирев оларды Атамнынъ колыннан алалмаяк. 30Мен эм Атам – бир».

31Сол вакыт ювытлар, Оны оьлтиреек болып, тагы да тасларга узалдылар.

32Иса: «Сизге Атамнынъ тапшырувы ман коьп яхшы ислерди коьрсеттим. Сол ислердинъ кайсысы уьшин Мага тас атаяк боласыз?» – деп сорады.

33Ювытлар явапка: «Сени яхшы ислер уьшин тас атып оьлтиреек болмаймыз, ама ассылык эткенинъ уьшин, неге десе, аьдем болып, Оьзинъди Алла этип коьрсетесинъ», – дедилер.

34Иса: «Аьше, Тауратынъызда, „Мен айтканман – сиз аллаларсыз“ деп, язылмаганма? 35Алла кимлерге соьзин йиберген болса, соларга „аллалар“ деп айтады. Кие Язув да куватсыз болалмас. 36Атам Мени бу куллыкка багыслап, дуныяга йиберди. Солай болганда, Мен „Алла Улыман“ дегеним уьшин Мага калай, „Ассылык этесинъ“ деп, айтпага боласыз? 37Эгер Атам тапшырган ислерди этпесем, Мага ынанманъыз. 38Ама этетаган болсам, Мага ынанмасанъыз да Мен эткен ислерге ынанынъыз. Солай этип Атам Менде, Мен де Атамда болганымды анъларсыз», – деди.

39Олар тагы да Оны ыслаяк болып эдилер, тек Иса олардынъ колларыннан сыпырылып кашып кутылды.

40Иса Йорданнынъ аргы ягына, Яхъя басында аьдемлерди сувда шомылдырып тазалаган ерге кетти эм сонда калды. 41Ога коьп аьдемлер келдилер. «Яхъя аьлемет нышанлар этпесе де онынъ Иса акында айтканларынынъ баьриси туьз болып шыкты», – дедилер. 42Коьплер сонда Исага ынандылар.


### 11


Лазардынъ оьлуьви


1Марьем эм онынъ аьптеси Марта яшаган Бетхиний авылында Лазар атлы бир авырган бар эди. 2Раббийдинъ аякларына аьруьв ийисли майды яккан эм оьзининъ шашы ман суьрткен эне сол Марьем эди. Ол Лазардынъ карындасы эди. 3Исага: «Раббий! Сенинъ суьйген аьдеминъ авырыйды», – деп хабар йибердилер.

4Иса эситип: «Бу авырув оьлим авырувы тувыл, ол Алла данъкы уьшин, Алла Улы сол авырув аркалы данък тапсын деп, берилген», – деди.

5Иса Мартады, онынъ синълиси Марьемди эм Лазарды суьетаган эди. 6Лазардынъ авырыйтаганын эситкенде, турган еринде тагы да эки куьн калды. 7Сонъ сокталарына: «Кайтарадан Юдеяга бараяк», – деди.

8Сокталар: «Устаз! Коьп болмай, ондагы ювытлар Сени таслар ман тоьбелеек болган эдилер, а Сен тагы да сонда кайтаяк боласынъ?» – дедилер.

9Иса: «Куьндиз он эки саьат ярык болып турмайдыма? Куьндиз юруьвши суьрилмес, неге десе бу дуныядынъ ярыгын коьреди. 10Туьнде юруьвши суьринеди, неге десе онда ярыклык йок», – деп явап берди. 11Сол соьзлерди айтканнан сонъ Ол сокталарына: «Бизим досымыз Лазар уйклап кеткен, Мен оны уянтпага бараман», – деди.

12Сокталары: «Раббий! Уйклап кеткен болса, сав болар», – дедилер.

13Иса Лазардынъ оьлгени акында айтатаган эди, а олар, аьдеттеги уйкы акында айтады деп, ойладылар. 14Сонда Иса оларга ашык этип: «Лазар оьлген. 15Сиз уьшин, сизди ынандырайым деп, онда болмаганыма куванаман, а соьле онынъ касына бараяк», – деди.

16Сонда Эгиз деп те аталатаган Тома баска сокталарга: «Биз де бараяк, Оны ман бирге оьлеек!» – деди.


Иса Марта ман Марьемди юбантады


17Иса Бетхинийге ювыклаганда, Лазардынъ илеси кабырда доьрт куьн ятканын билди. 18Бетхиний Ерусалимнен он бес стадияга[17] ювык болган ерде орынласкан эди. 19Коьплеген ювытлар Марта ман Марьемге кардашлары уьшин кайгы соьзин айтпага келдилер. 20Марта Исадынъ келуьвин эситкенде, Онынъ алдына шыкты. Марьем болса уьйде калды.

21Марта Исага: «Раббий! Сен мунда болган болсанъ, кардашым оьлмеек болар эди. 22Ама мен соьле де билемен: Сен Алладан не тилесенъ, Алла Сага соны береек», – деди.

23Иса: «Кардашынъ тирилеек», – деди.

24Марта: «Баьриси де тирилеек ахыр куьнде, онынъ тирилеегин билемен», – дегенди айтты.

25Иса: «Мен – тирилуьв эм яшав, Мага иман эткен аьдем оьлсе де яшавын бардыраяк. 26Яшаган эм Мага ынанган аьдем бир заманда да оьлмес. Бу затка ынанасынъма?» – деп сорады.

27Марта: «Аьше, Раббий! Сенинъ дуныяга келмеге керек болганынъа, Алла Улы Масих экенинъе ынанаман», – деди. 28Муны айтканнан сонъ кетип, сездирмей, синълисин шакырып: «Устаз мунда, Ол сени шакырады», – деди.

29Марьем соны эситкенлей, тез болып орныннан турып, Исадынъ алдына шапты. 30Иса аьле авылга кирмеген эди. Ол Марта йолыккан еринде тура эди. 31Марьем мен бирге уьйде болган эм оны юбанткан ювытлар, Марьемнинъ ушып турып шыгып кеткенин коьрип, йыламага кабырына барады деп ойлап, онынъ артыннан кеттилер.

32Марьем Иса турган ерге келди. Оны коьрип, аягына йыгылды эм: «Раббий! Мунда болган болсанъ, кардашым оьлмеек болар эди», – деди.

33Иса онынъ эм оны ман келген ювытлардынъ йылаганын коьрип, Оьзининъ де коьнъили толып, бек кайгырды. 34«Сиз оны кайда орынластырдынъыз?» – деп сорады.

«Раббий! Кел, Оьзинъ коьрерсинъ», – дедилер. 35Иса йылады. 36Сонда ювытлар: «Каратага, Ол Лазарды калай бек суьйген!» – дедилер.

37А олардынъ кайбиревлери: «Сокырдынъ коьзлерин ашкан, Лазар оьлмесин деп калай бир зат эталмады?» – дедилер.


Иса Лазарды тирилтеди


38Иса коьнъили кайгыга толып, кабыр янына келди. Кабыр алдына уьйкен тас суьелген бир дорбын эди. 39Иса: «Тасты алып тасланъыз!» – деди.

Оьлген аьдемнинъ карындасы Марта: «Раббий! Ол энди ийисленген, неге десе оьлгени доьрт куьн», – деди.

40Иса: «Мен сага айтпаган эдимме, иман этсенъ, Алладынъ данъкын коьрерсинъ», – деди.

41Оннан сонъ оьли яткан дорбыннан тасты алдылар. Иса коьзлерин коькке тигип: «Ай, Атам, Мени эситкенинъ уьшин Сага шуькир этемен. 42Билемен, Мени дайым да эситесинъ, тек бу соьзлерди, мунда турган халк Мени мунда йибергенинъе ынансын деп, айтаман», – деди. 43Муны айтканнан сонъ Ол куьшли давыс пан: «Лазар! Тыска шык!» – деди.

44Оьлген аьдем шыкты. Коллары, аяклары кебин мен байланган, бети явлык пан капланган эди. Иса: «Онынъ кебинин шешинъиз, юрмеге койынъыз», – деди.


Парисейлер Исады оьлтирмеге каьрледилер


45Сол вакытта Марьемге келген ювытлардынъ коьбиси, Иса эткен ислерди коьрип, Ога ынандылар. 46А олардынъ кайбиревлери, парисейлер янына барып, оларга Иса эткен ислер акында хабарладылар.

47Сонда бас дин куллыкшылар ман парисейлер межлисти йыйып: «Биз не этеек? Бу аьдем коьп аьлемет нышанлар коьрсетеди. 48Оны бу йол калдырсак, баьри де Ога ынанар, урымшылар келип, бизим еримизди де, халкымызды да йок этер», – дедилер.

49Олардынъ бириси, сол йылда бас дин куллыкшы болган Каяпа, айтты: «Сиз бир зат та билмейсиз. 50Буьтин халктынъ оьлуьви яде халк уьшин бир аьдемнинъ оьлуьви колайма? Сиз соны анълалмайсыз».

51Ол бу соьзлерди оьзиннен айтпады, сол йыл бас дин куллыкшысы болганнан себеп, Исадынъ ювыт халкы уьшин оьлеегин алдыдан айтып берди, 52тек ювыт халкы уьшин тувыл, а Алладынъ таралган балаларын бирге йыюв уьшин. 53Сол куьннен сонъ олар Исады оьлтирмеге сылтавлар излеп, кенъесип басладылар.

54Сонынъ уьшин Иса энди ювытлар арасында ашыктан-ашык юрмеди. Сонъ шоьлге ювык ерге, Эпрайым деген бир шахарга, кетти, Оьзининъ сокталары ман сонда калды. 55Ювытлардынъ Пасха байрамы ювыклай эди, эллерден коьп халк Пасха алдында тазаланув аьдетин этпеге Ерусалимге келди. 56Сол шакта Исады излей эдилер эм Алла уьйининъ каралдысында аьдемлер бирбирине: «Сиз кайтип ойлайсыз? Ол байрамга келмеспе экен?» – деп сорай эдилер.

57Бас дин куллыкшылар эм парисейлер Исады ыслар уьшин, ким болса да Онынъ кайда экенин билсе, келип айтпага керек деп, буйырдылар.


### 12


Бетхинийде Исага май ягув


1Пасхага алты куьн калганда, Иса Оьзи тирилткен Лазар яшаган ерге, Бетхинийге, келди. 2Мунда Исага деп зияпет аьзирледилер. Марта сыпыра курып юрди. Сыпырадынъ янында Иса ман олтырганлардынъ ишинде Лазар да бар эди. 3Сол вакытта Марьем, ишинде бир литра[18] таза эм баалы нард[19] майы болган савытты алып, Исадынъ аякларын майлады. Сонъ оьз шашы ман суьртип баслады. Уьйдинъ иши майдынъ ийис-кокысына толды.

4Исадынъ сокталарынынъ бириси, сонъында Оны саткан Юда Искариот, булай айтты: 5«Бу май неге уьш юз динарга сатылып, акшасы ярлыларга уьлестирилмеди?» 6Буьйтип ол ярлылар уьшин яны авырып тувыл, карак болганы уьшин айтты. Ога ортак акша кассасы тапшырылган эди, а ол оьз керегине оннан акша алатаган эди.

7Иса: «Бу хатынга тийменъиз. Ол бу майды Меним коьмилеек куьниме саклай эди. 8Ярлылар аьр заманда да сиз бен бирге болаяклар, а Мен сиз бен аьр заман да болмаякпан», – деди.

9Коьплеген ювытлар, Исадынъ сонда болганын билип, Онынъ янына йыйылдылар. Бир Иса уьшин тувыл, Ол оьлилерден тирилткен Лазарды да коьрмеге келген эдилер. 10Дин куллыкшылары болса Лазарды да оьлтирмеге соьз беркиттилер, 11неге десе ол аркалы коьп ювытлар барып, Исага ынана эдилер.


Иса Ерусалимге киреди


12Эртеси куьн Пасха байрамына келген коьлем халк Исадынъ Ерусалимге келеятырганын эситти. 13Олар пальма бутакларын алып Исадынъ алдына шыктылар: «Осанна[20]! Раббийдинъ аты ман келеятырган Исраилдинъ патшасы муьбарек болсын!» – деп бакыра эдилер.

14-15Иса яс эшекти тапты эм Кие Язувларда, «Сионнынъ кызы[21], коркпа! Мине патшанъ яс эшекке атланып, келеятыр» деп язылгандай, сол эшекке минди. 16Басында Исадынъ сокталары бу болган затты анъламадылар. Тек сонъында, Иса данъкланганнан сонъ, бу соьзлердинъ Онынъ акында язылганын эм бу затларды Ога эткенлерин эслерине туьсирдилер. 17Иса Лазарды кабырдан шакырып, оьлилерден тирилткен вакытта, Оны ман бирге болган коьлем халк не болганын хабарлай эдилер. 18Халк Исадынъ бу аьлемет нышанды коьрсеткенин эситип, Онынъ алдына шыкты. 19Парисейлер бир бирлерине: «Коьресизбе? Бизге бир зат та ярдам этпейди. Мине, дуныя Онынъ артыннан барады!» – дедилер.


Иса оьлеегин алдыдан билдиреди


20Сол байрамга Аллага табынувга келгенлердинъ ишинде бир неше грек те бар эди. 21Олар Галилеядагы Бетсайдадан болган Пилиптинъ касына барып: «Бийим, биз Исады коьрмеге суьемиз», – деп тиледилер.

22Пилип Эндрейдинъ касына барып, оны ман бирге Исага янасып, сол тилекти билдирди.

23Иса явапка: «Аьдем Улынынъ данъкланаяк заманы келип калды. 24Сизге дурысын айтаман: ерге туьскен бийдай урлыгы оьлмесе, ялгыз калар; эгер дейим оьлсе, коьп онъыс берер. 25Ким яшавын суьйсе, сол оны йойтар; а ким бу дуныяда яшавына эс бермесе, сол оны оьмирине саклар. 26Ким Мага куллык этпеге суьйсе, Меним артымнан ызласын. Мен кайда болсам, кулларым да сонда болаяк. Эм ким Мага куллык этсе, Атам оны оьрметлер. 27Соьле Меним яным бек кайгырады. Мен не зат айтайым: „Атам! Мени бу азап саьатиннен сакла“, – деп пе? Тек Мен сол саьатти сынар уьшин келип турыман. 28Эй, Атам! Оьз атынъды данъкла!» – деди.

Сол вакытта коьктен: «Мен данъкладым эм тагы да данъклаякпан», – деген аваз келди. 29Сонда турган эм авазды эситкен халктынъ бирерлери, коьк гуьрилдеди деп, баскалары, Иса ман маьлек соьйледи деп, айттылар.

30Иса: «Бу аваз Меним уьшин тувыл, сизинъ уьшин болды. 31Энди бу дуныяга оьким заманы етти, энди бу дуныядынъ басшысы[22] тыска куваланып шыгарылаяк. 32Мен ерден коьтерилген заманда, баьри аьдемлерди Оьзиме тартаякпан», – деди. 33Иса сол соьзлерди айтып, кайсы оьлим мен оьлеегин анълатты.

34Халк: «Биз Тауратта, Масих дайым яшаяк деп, окыганмыз. Сен, „Аьдем Улы йогарга коьтерилмеге керек“ деп, неге айтасынъ? Ким ди Ол – Аьдем Улы?» – дегенди сорады.

35Сонда Иса булай явап берди: «Бир кесек заманды сизи мен энди де ярык болаяк. Каранъалык сизди капламас уьшин ярык сизде болган заманда юринъиз. Каранъалыкта юрген аьдем кайда барганын билмейди. 36Ярыктынъ уллары болар уьшин ярык сизде болган заманда, ярыкка ынанынъыз».

Соьзин кутылганнан сонъ Иса олар билмеген ерге кетти.


Ювыт басшылардынъ ынанмавы


37Иса олардынъ коьз алдында коьп аьлемет нышанларды коьрсетсе де Ога ынанмадылар. 38Соьйтип, Ешая пайхамбардынъ: «Раббий, айтканымызга ким ынанды? Раббийдинъ куьдирети кимге ашылды?» – деген соьзлери толды.

39-40Соннан себеп ынаналмадылар. Ешая баска ерде айткандай: «(Алла) олардынъ коьзлерин сокыр эткен, юреклерин сезимсиз эткен. Солай болмаса олар коьзлери мен коьрер, юреклери мен анълар эм Мага кайтар эдилер, (дейди Алла) Мен де оларды савартар эдим». 41Ешая, Исадынъ данъкын коьрген себепли, Онынъ акында бу соьзлерди айткан эди. 42Болса да басшылардынъ коьбиси Ога ынанган эдилер, тек синагоглардан кувылмас уьшин парисейлерден коркканнан ынанганларын ашык айтпадылар. 43Неге десе Алладынъ данъклавыннан эсе, аьдемлердинъ данъклавын бек суьйген эдилер.

44Иса: «Эгер аьдем Мага ынанса, ол тек Мага ынанмай, Мени Йибергенге де ынанады. 45Мага караган Мени Йибергенди коьреди. 46Мен бу дуныяга, Мага ынанган аьдем каранъалыкта калмасын деп, ярык болып келгенмен. 47Соьзлеримди тынълап, тек Мен айтканды этпейтаган аьдемлерге оьким шыгармайман. Бу дуныяды шуьшлемеге тувыл, куткармага келгенмен. 48Мени эм соьзлеримди унамаганларга бар тоьреши: Мен айткан соьз сонъгы куьнде оларга оьким шыгарар. 49Мен Оьзимнен соьйлемеймен. Не айтаягымды эм не соьйлеегимди Мени йиберген Атам Оьзи буйырады. 50Билемен, Онынъ буйырыгы оьмирлик яшавды береди. Сол себеп Мен не зат айтсам да, соны Атамнынъ буйрыгы ман айтаман», – деди.


### 13


Иса сокталарынынъ аякларын ювады


1Пасха байрамына бир куьн калган эди. Иса бу дуныяды койып, Атасына кайтпага вакыт еткенин билетаган эди. Бу дуныяда Онынъ ягы болганларды айлак суьетаган эди. Энди оларды ахырына дейим суьйгенин коьрсетти. 2Ибилис, байрам зияпети болган заманда Шимоннынъ улы Юда Искариоттынъ юрегине Исады сатпага ой салды. 3Иса Атасынынъ Онынъ колына баьри затты да бергенин, Оьзининъ де Алладан шыгып келгенин эм Аллага кайтаягын билетаган эди. 4Ол астан турды, Оьзининъ абасын шешти, бетявлык алып, белине байлады. 5Сонъ кумганга сув куйды, сокталарынынъ аякларын ювып, белине байланган бетявлык пан суьртип баслады.

6Ол Шимон Петердинъ касына келгенде, Петер: «Раббий! Меним аякларымды Сен юваяксынъма?» – деп сорады.

7Иса явапка: «Сен соьле Меним не зат этетаганымды анъламайсынъ, заман озса, анълаяксынъ», – дегенди айтты.

8Петер: «Сен меним аякларымды бир заманда да ювмаяксынъ!» – деди.

Иса: «Эгер дейим аякларынъды ювмасам, Менде пайынъ болмаяк», – деди.

9Петер: «Раббий, тек аякларымды ювып калмай, колларымды да, басымды да юв!» – деди.

10Иса булай айтты: «Шомылган аьдем савлай таза, ол тек аякларын ювмага керек. Сиз тазасыз, ама баьринъиз тувыл». 11Иса Оны ким сатаягын билгеннен себеп, баьриси де таза тувыл деп, билдирди.

12Иса сокталарынынъ аякларын ювып кутылганнан сонъ, кийинип, сыпырада орнына кайтты: «Меним сизге не зат эткенимди анъладынъызба?» – деп сорады. 13«Мине сиз Мени Устаз деп те, Раббий деп те атайсыз эм тувра этесиз, неге десенъ Мен – эм Устаз, эм де Раббий. 14Сонынъ уьшин, Мен, Раббий эм Устаз бола турып, аякларынъызды ювган болсам, сиз де бир биринъиздинъ аякларынъызды ювмага керексиз. 15Мен сизге, эткенимди сиз де этинъиз деп, коьрим коьрсеттим. 16Сизге дурысын айтаман: кул оьзининъ бийиннен уьйкен тувыл, элши оны йибергеннен уллы тувыл. 17Сиз бу затларды билгенинъизге коьре, толтырсанъыз – бактылысыз!


Исады сатаяк аьдем


18Мен баьринъиз акында айтпайман. Мен Оьзим сайлаганларымды билемен. Тек „Мени мен бирге оьтпек ашайтаган Мага кол коьтерген“ деген Кие Язув толтырылмага керек. 19Мен айткан ислер толган вакытта, Ким болганыма ынанарсыз деп, сизге баьри заттынъ акында эртерек айтаман. 20Сизге дурысын айтаман: ким Мен йибергенди кабыл этип алса, Мени де алар, эм ким Мени кабыл этип алса, сол Мени Йибергенди де алар».

21Соьйтип соьйлегеннен сонъ Исадынъ коьнъили кайгылы болып: «Сизге дурысын айтаман: биринъиз Мени сатаяк», – деп беркитти.

22Сокталар, Исадынъ ким акында соьйлегенин анъламай, бир бирлерине карадылар. 23Сокталарынынъ бириси – Исадынъ айлак суьйгени – сыпыра янында Исадынъ касында янтайган эди. 24Шимон Петер: «Ол кимнинъ акында айтады, соратага», – деп, ога ымлады. 25Ол да Исадынъ коькирегине ювыклап: «Раббий, ким ди ол?» – деп сорады.

26Иса: «Мен бир кесек оьтпекти малып кимге берсем, эне – сол», – деди де, бир кесек оьтпекти тепшекке малып, Шимон улы Юда Искариотка берди. 27Оьтпекти алганнан сонъ ок Юдадынъ ишине шайтан кирди. Иса: «Ислеек болатаган исинъди тез болып исле», – деди.

28Ама сол соьзлердинъ маьнесин олтырувшылардынъ биреви де анъламады. 29Юдада ортак акша кассасы болганнан себеп, кайбиревлер Иса ога байрамга керек болган яракларымызды сатып алмага яде ярлыларга не болса да бир затлар шашпага буйрык береди деп ойладылар. 30Юда, кесек оьтпекти алганлай, уьйден шыгып кетти. Туьн эди.


Янъы парыз


31Юда шыгып кеткенде, Иса: «Энди Аьдем Улы данъкланды, Оны ман Алла да данъклы болды. 32Эгер Алла Оны ман данъкланган болса, Алла да Оны Оьзи мен данъклы этер. Аьдем Улы тез арадан данъклы болар. 33Балаларым! Мен сизи мен энди узак заман болмам. Мени излерсиз, ювытларга не айткан болсам, соьле сизге де соны айтайым: Мен кетеек ерге сиз келалмассыз. 34Сизге янъы парыз беремен: бир биринъизди суьйинъиз. Мен сизди суьйгендей, бир биринъизди солай суьйинъиз. 35Эгер дейим бир биринъизди суьйсенъиз, Меним сокталарым экенинъизди баьриси де билер», – деди.


Петер Исадан басын алаяк


36Шимон Петер: «Раббий! Сен кайда барасынъ?» – деп сорады.

Иса: «Мен бараяк ерге сен артымнан баралмассынъ, ама сонъында келерсинъ», – деп яваплады.

37Петер: «Раббий! Не уьшин Сенинъ артынънан соьле ок келалмайман? Сенинъ уьшин янымды береекпен», – деди.

38Иса: «Меним уьшин янынъды береексинъме? Сага дурысын айтаман: кораз кышкырганша, Меннен уьш кере басынъды алаяксынъ», – деп яваплады.


### 14


Иса – Атага йол


1«Юрегинъизди бир зат та кыйнамасын, – деди Иса. – Аллага ынанынъыз, Мага да ынанынъыз. 2Атамнынъ юртында турмага орын коьп эм сизге орын аьзирлемеге бараман. Солай болмаса, сизге айтар эдим. 3Барып сизге орын аьзирлеекпен, сонъ тагы да келип, сизди, Мен болган орында болынъыз деп, Оьзимнинъ касыма алаякпан. 4Мен бараяк орыннынъ йолын билесиз».

5Тома: «Раббий! Сен кайда бараягынъды билмеймиз, йолды калай билмеге боламыз?» – деди.

6Иса: «Мен Оьзим – йол, акыйкатлык эм яшав. Мен аркалы болмаса, Ата янына бирев де келмес. 7Мени таныйтаган болсанъыз, Атамды да танырсыз. Муннан арбатын сиз Оны таныйсыз эм коьргенсиз», – деди.

8Пилип: «Раббий! Атады бизге коьрсет эм ол бизге тамам болар», – деди.

9Иса: «Эй, Пилип, не кадер заман Мен сизи мен бирге, а сен Мени танымайсынъма? Мени коьрген – Атады да коьрген. Не уьшин сен: „Атады бизге коьрсет“, – дейсинъ? 10Аьле Меним Атада, Атадынъ Менде экенине ынанмайсынъма? Сизге айтатаган соьзлерди Мен Оьз эрким мен соьйлемеймен; Менде яшайтаган Ата ислерин Оьзи этеди. 11Мага ынанынъыз: Мен – Атада эм Ата – Менде, бир де болмаса болган ислерден иман этинъиз. 12Сизге дурысын айтаман: Мага иман этуьвши Мен эткен ислерди оьзи де этер, булардан да уьйкен ислер этер, неге десе Мен Атамнынъ янына кайтаман. 13Ата Улында данъклы болар уьшин, Меним атым ман не тилесенъиз де толтырарман. 14Меним атым ман Меннен не тилесенъиз, соны этермен.


Кие Рух акындагы ант


15Эгер дейим сиз Мени суьетаган болсанъыз, Меним парызларымды толтырып бараяксыз. 16Мен Атадан тилермен, Ол да сизге аьр дайым сиз бен бирге болаяк баска Юбантувшы берер. 17Ол – акыйкатлык Рухы. Дуныя Оны кабыл этип алмайды, неге десе Оны коьрмейди эм танымайды. Тек Оны таныйсыз, неге десе Ол сиз бен яшайды эм ишинъизде болаяк. 18Мен сизди етим калдырмаспан. Мен сизге кайтарман. 19Бираздан дуныя Мени энди коьрмеек, тек сиз Мени коьреексиз. Мен яшаганым уьшин, сиз де яшаяксыз. 20Сол куьн Мен Атамда, а сиз Менде эм Мен сизде болганымды анъларсыз. 21Меним парызларымды алып, оларды толтырган, Мени суьеди. Мени суьйгенди Атам да суьер, Мен де суьермен, ога Оьзимди коьрсетермен», – деди.

22Сол заманда Юда – Искариот тувыл: «Раббий, неге Оьзинъди дуныяга коьрсетпей, тек бизге коьрсетеек боласынъ?» – деп сорады.

23Иса: «Мени ким суьйсе, сол Меним айтканымды толтырар, эм оны Атам суьер. Сол аьдемге келермиз эм оны ман бирге яшармыз. 24Мени суьймеген айтканларымды этпейди. Сиз эситетаган соьзлер Меним соьзлерим тувыл, Мени йиберген Атадынъ соьзлери.

25Мен бу затларды сиз бен бирге болган вакытта айттым. 26Атам Меним атым ман йибереек Юбантувшы – Кие Рух – сизди баьри затка да уьйретер, сизге айтканларымнынъ баьрисин де эсинъизге туьсирер. 27Мен сизге тынышлык калдыраман. Оьзимнинъ тынышлыгымды сизге беремен. Мен дуныя бергендей бермеймен. Юрегинъиз тынышсызланмасын, коркпасын! 28Сиз „Мен кетеятырман эм яне сизге кайтаякпан“ дегенимди эситкенсинъиз. Эгер Мени суьйген болсанъыз, Атага бараятырганыма суьйинер эдинъиз, неге десенъиз Атам Меннен уллы. 29Мен айткан ислер толган вакытта, Мага ынанарсыз деп, сизге баьри заттынъ акында эртерек айттым. 30Энди сиз бен коьп соьйлеспеекпен, неге десе бу дуныядынъ басшысы келеятыр. Онынъ Менде бир заты йок. 31Тек дуныя билмеге тийисли: Мен Атамды суьемен эм Ол не буйырган болса, соны толтыраман. Турынъыз, энди бараяк!» – деп яваплады.


### 15


Юзим тереги мен бутаклар


1«Мен – акыйкат юзим терегимен, а Атам – юзимши, – деп айтты Иса. – 2Ол Менде болган емиссиз бутаклардынъ баьрисин кеседи, а емис берген аьр бутакты, тагы да емисли болсын деп, тазалайды. 3Айткан соьзим аркалы энди тазасыз. 4Мага байланып калынъыз, Мен де сизге байланып каларман. Бутак юзим терегине байланып калмаса, оьзи оьзиннен емис бералмас. Солай ок сиз де Мага байланып калмасанъыз, емис бералмассыз. 5Мен – юзим тереги, а сиз – бутаклары. Ким Мага байланып калса эм Мен ога байланып калсам, ол коьп емис берер, неге десе Менсиз бир зат та эталмассыз. 6Ким Мага байланып калмаса, бутактай, тыска атылар эм курар. Ондай бутакларды йыядылар эм отка атып ягадылар. 7Эгер Мага байланып калсанъыз эм Меним соьзлерим сизде калса, сол заманда тилеген не затынъызды да аларсыз. 8Эгер сиз коьп емис аькелип, Меним сокталарым болсанъыз, сонда Меним Атам данъкланар.

9Атам Мени суьйгенше, Мен де сизди суьемен. Меним суьйимимде калынъыз. 10Мен Атамнынъ парызларын толтырып, Онынъ суьйимин алгандай, сиз де Меним парызларымды толтырсанъыз, Меним суьйимимди аларсыз. 11Меним куванышым сизде болсын эм сизинъ куванышынъыз толы болсын деп, буларды сизге айттым. 12Мине Меним парызым: Мен сизди суьйгендей, бир биринъизди суьйинъиз. 13Дослары уьшин янын берген аьдемнинъ суьювиннен уьйкен суьюв йок. 14Меним сизге буйырганларымды этсенъиз, сиз – Меним досларым. 15Мен энди сизди кулларым деп атамайман, неге десе кул оьз бийининъ не эткенин билмейди. Керисинше, Мен сизди досларым деп атадым, неге десе Атамнан эситкенлеримнинъ баьрин де сизге билдирдим. 16Сиз Мени сайламадынъыз, сизди Оьзим сайладым. Барып, емис беринъиз, емисинъиз де дайым калсын деп, сизди сайлап, куллыкка салдым. Меним атым ман Атадан не тилесенъиз, Ол соны сизге берер уьшин эттим. 17Бир биринъизди суьйинъиз – Меним сизге парызым сол.


Дуныядынъ коьрип болмавы


18Эгер дуныя сизди коьрип болмаса, билинъиз: ол сизден алдын Мени коьрип болмаган. 19Сиз бу дуныядан болсанъыз, дуныя оьзиннен болганларды яратар эди; тек сиз бу дуныядан тувылсыз, Мен сизди дуныядан сайлап айырдым, соны уьшин дуныя сизди коьрип болмайды. 20„Кул оьзининъ бийиннен уьйкен тувыл“ деген соьзлеримди эсинъизде тутынъыз. Эгер Меним артыма туьскен болсалар, сизинъ артынъызга да туьсееклер; эгер Меним уьйреткенимди толтырган болсалар, сизинъ уьйреткенинъизди де толтыраяклар. 21Булардынъ баьрин де Меним атым уьшин сизге этееклер, неге десе Мени Йибергенди танымайдылар. 22Мен келип оларга айтпаган болсам, олардынъ куьналары болмас эди, а энди куьналарын кеширеек бир затлары да йок.

23Мени коьрип болмаган, Меним Атамды да коьрип болмайды. 24Мен олардынъ арасында баска бирев де этпеген затларды ислемеген болсам, олардынъ куьналары болмас эди; а энди коьрдилер эм Мени де, Атамды да коьрип болмадылар. 25Бу, оларга буйырылган Тауратта „Мени бир себепсиз коьрип болмадылар“ деген соьз толсын деп, болды.

26Мен сизге йибереек Юбантувшы – Атадан шыгатаган акыйкатлык Рухы – келген заманда, Ол Мага шаатлык этер. 27Сиз де шаатлык этерсиз, неге десе биринши куьнлерден алып Мени мен биргесиз.


### 16


1Мен буларды сизге, йолдан тайманъыз деп, айтаман. 2Сизди синагоглардан куварлар, аьле ким сизди оьлтирсе, соны ман Аллага куллык этемен деп ойлаяк заман келер. 3Эне соьйтип этерлер, неге десе Атады да, Мени де танымайдылар. 4Буларды сизге сонынъ уьшин айттым: ол вакыт еткенде, Меним сол затлар акында соьйлегенимди эсинъизге туьсирерсиз. Буларды сизге эртерек айтпадым, неге десе сиз бен бирге эдим.


Кие Рухтынъ кызмети


5Энди Йиберуьвшимнинъ янына бараман, тек биринъиз Меннен: „Кайда барасынъ?“ – деп сорамайды. 6Ама Мен муны сизге айтканнан себеп, коьнъилинъиз кайгыдан толды. 7Болса да, сизге акыйкатты айтаман, Меним кетуьвим сизинъ хайырынъыз уьшин. Эгер Мен кетпесем, сизге Юбантувшы келмес, а кетсем, Оны сизге йиберермен. 8Ол келип, дуныядагыларга куьна, туврашылык эм Алладынъ оькими акында янъылыс ойлаганларын коьрсетер: 9Куьна акында янъылдылар, неге десе Мага ынанмайдылар; 10туврашылык акында янъылдылар, неге десе Мен Атама кайтаман эм сиз энди Мени коьрмессиз; 11Алладынъ оькими акында янъылдылар, неге десе бу дуныядынъ басшысына оьким шыгарылды.

12Сизге айтаяк коьп затым бар, тек соьле буларга тоьзалмайсыз. 13Акыйкат Рухы келген заманда, сизди аьр туьрли акыйкатлыкка аькетер. Ол Оьзиннен бир зат та айтпас, Ол не эситсе, соны соьйлеек, болаяк аьллер акында сизге билдиреек. 14Ол Мени данъклаяк, неге десе Ол Меникин алып, сизге билдиреек. 15Атама байыр болган баьри зат Мага да байыр. Мине сонынъ уьшин, Рух Меникин алып сизге билдиреек деп, айтаман.

16Бираздан Мени коьрмеексиз, сонъ тагы да бираздан Мени коьреексиз».


Кайгы суьйинишке айланаяк


17Онынъ бир кесек сокталары бири-бирине: «„Бираздан Мени коьрмеексиз, сонъ тагы да бираздан Мени коьреексиз“ эм „Мен Атама кайтаман“ деп айткан соьзлерининъ маьнеси не экен? – деп сорастылар. – 18Бу „бираздан“ деген соьзи мен Ол не айткысы келген экен? Биз Онынъ не акында соьйлегенин анъламаймыз».

19Иса сонынъ акында сорамага суьйгенлерин анълап: «Бир биринъизден „Бираздан Мени коьрмеексиз, сонъ тагы да бираздан Мени коьреексиз“ дегеним акында сорайсызба? 20Сизге дурысын айтаман: сиз, оькирип йыларсыз, а дуныя куванаяк. Сиз кайгырарсыз, тек кайгынъыз суьйинишке айланаяк. 21Кыскаяклыга бала таппага заман келгенде, ол авырыйды, ама бала тувганнан сонъ, кыйналганын мутады, неге десе дуныяга бир аьдем тувганына куванады. 22Соьйтип сиз де, соьле кайгырасыз, тек Мен сизди тагы да янъыдан коьрермен, бир аьдем де суьйинишинъизди тартып алалмас. 23Сол куьн Меннен бир зат акында да сорамассыз. Сизге дурысын айтаман: Меним атым ман Атадан не тилесенъиз, Ол сизге соны берер. 24Эндиге дери Меним атымнан бир зат та тилемегенсиз: тиленъиз эм аларсыз, куванышынъыз толы болсын.

25Сизге аьр дайым тенълестируьвлер мен соьйледим, ама тенълестируьв кулланмай, Ата акында ашыктан ашык айтаяк заманым келеди. 26Сол куьн Меним атымнан тилерсиз, Мен сизинъ уьшин Атамнан тилермен демеймен. 27Неге десе Атам, Алладан шыгып келгениме ынанганынъыз уьшин, Оьзи сизди суьеди. 28Мен Атадан шыгып, дуныяга келдим; мине энди дуныяды калдырып, Ата янына кайтаман».

29Сокталары: «Мине соьле Сен ашыктан ашык соьйлейсинъ, тенълестируьв кулланмайсынъ. 30Соьле биз Сенинъ аьр не затты билуьвинъди эм бирев де Сага сорамага керекпегенин анълаймыз», – дедилер.

31Иса явапка: «Энди ынанасызба? 32Мине, аьр кайсынъыз да Мени калдырып, оьз уьйлеринъизге шашылаяк заман келеятыр эм энди келди. Ама Мен ялгыз тувылман, неге десе Атам Мени мен бирге. 33Муны сизге, тынышлыгынъыз Менде болсын деп, айтаман. Бу дуныяда кайгыларынъыз болар, ама йигиттей болынъыз! Мен дуныяды енъдим!» – деди.


### 17


Исадынъ дувасы


1Иса буларды айтканнан сонъ, коьзлерин коькке тигип, айтты: «Атам! Саьат етти. Улынъды данъклы эт, Улынъ да Сени данъклы этсин. 2Неге десе Сен Ога бергенлердинъ баьрине де оьмирлик яшав берсин деп, Ога буьтин аьдемлердинъ уьстине аькимлик бергенсинъ. 3Оьмирлик яшав да бу: Сени – ялгыз бир акыйкат Аллады – эм Сен йиберген Иса Масихти танысынлар. 4Сени ерде данъклы эттим, Мага тапшырган исинъди толтырдым. 5Энди, Атам, дуныя яратылганша Сени мен болган заманымда Менде болган данък пан Мени Оьзинънинъ янынъда данъклы эт.

6Сен дуныядан Мага берген аьдемлерге Сенинъ атынъды аштым. Олар Сеники эдилер, Сен оларды Мага бердинъ эм Сенинъ айтканларынъды толтырдылар. 7Сен Мага берген аьр заттынъ да Сеннен болганын энди анълайдылар. 8Сен айткан соьзлерди оларга еткердим, эм олар кабыл этип алдылар, Мени йибергенинъе ынандылар. 9Олар уьшин дува этемен: дуныя уьшин тувыл, а Сен Мага бергенлер уьшин дува этемен, неге десе олар Сеники. 10Меники болган аьр зат та Сеники, Сеникилер де Меники; Мен олар аркалы данъклы болдым. 11Энди бу дуныяда калмайман, олар болса дуныяда каладылар; Мен де Сага кайтаман. Ай, кие Атам! Оларды – Сен Мага бергенлерди – Оьзинънинъ атынъ ман сакла. Биз бир болгандай, олар да бир болсынлар. 12Мен олар ман бирге дуныяда болган шакта, Мен оларды Сенинъ атынъ ман саклай эдим. Мага бергенлеринъди коршаладым, Кие Язув толсын деп, йойылмага тийисли аьдемнен баска бири де йойылмады.

13Соьле Сенинъ янынъа бараман, Меним куванышым толысынша оларда болсын деп, буларды дуныяда айтаман. 14Оларга Сенинъ соьзинъди еткисттим. Дуныя оларды коьрип болмайды, неге десе Мен бу дуныядан болмагандай, олар да бу дуныядан тувыллар. 15Оларды дуныядан ал деп тувыл, яманнан[23] сакла деп дува этемен. 16Мен бу дуныядан болмагандай, олар да бу дуныядан тувыллар. 17Оларды акыйкатлык аркалы Оьзинъе байыр эт: Соьзинъ – акыйкат. 18Сен Мени дуныяга йибергендей, Мен де оларды дуныяга йибердим. 19Оьзлери де акыйкат пан Сага байыр болсынлар деп, Оьзимди олар уьшин Сага багыслайман.

20Тек олар уьшин тувыл, олардынъ соьзлери мен Мага ынанаяк аьдемлер уьшин де дува этемен. 21Атам, Сен Мени мен, Мен Сени мен бир болгандай, олар да бир болсынлар. Мени Сен йибергенинъе дуныя ынанар уьшин олар бизи мен бир болсынлар. 22Сен Мага берген данъкты оларга, Биз бир болгандай, олар да бир болсынлар деп, бердим. 23Мен оларда, Сен Менде. Олар толы бирликке етсинлер, Мени йибергенинъди эм Сен Мени суьйгендей оларды да суьйгенинъди дуныя билсин. 24Атам, Мага бергенлеринъ Мен болган ерде Мени мен бирге болып, Сен Мага берген данъкты коьрсинлер деп тилеймен, неге десе Мени дуныя яратылганга дейим суьйгенсинъ. 25Аьдил Атам! Дуныя Сени таныган йок. Мен таныдым, олар да Мени Сен йибергенинъди билдилер. 26Сен Мени суьйгендей, олар да баскаларды суьйсинлер эм Мен оларда болайым деп, Сенинъ атынъды оларга билдирдим эм тагы да билдиреекпен».


### 18


Иса ысланады


1Бу соьзлерди айтканнан сонъ Иса сокталары ман Кедрон оьзенининъ аргы ягына шыкты да сондагы бавга кирди. 2Оны саткан Юда да сол ерди билетаган эди. Неге десе Иса сокталары ман сонда тез-тез йолыгыса эди. 3Юда да, оьзи мен бирге бир боьлик аскершиди эм дин куллыкшылары ман парисейлер йиберген саклавшыларды алып, бавга келди. Олардынъ колларында пинарлар, шыраклар эм савытлар бар эди.

4Иса оьзине болаяк аьр затты билип, алдыларына шыгып: «Кимди излейсиз?» – деди.

5«Назаретши Исады», – деп явап бердилер.

Иса: «Ол Мен», – деди.

Ога кыянат этуьвши Юда да олар ман эди. 6Иса: «Ол Мен», – дегенде, олар артка тайып, ерге йыгылдылар.

7Ол тагы да: «Кимди излейсинъиз?» – деп сорады.

Олар: «Назаретши Исады», – дедилер.

8Иса явап берип: «Мен сизге, „Ол Мен“ деп, айттым да. Эгер Мени излей болсанъыз, койынъыз буларды, кетсинлер». 9Иса «Сен Мага бергенлердинъ бирисин де йойтпадым» деген соьзи толтырылар уьшин солай айтты.

10Янында кылышы болган Шимон Петер оны кыныннан шыгарып, бас дин куллыкшыдынъ кулынынъ кулагын шабып алды.

11Иса Петерге: «Кылышынъды кынына сал! Мага Атам берген аякты[24] ишпей болмайымма?» – деди.

12Аскерши боьлиги, боьликтинъ басшысы эм ювыт саклавшылары Исады ыслап байладылар. 13Оны басында Хананга алып бардылар, неге десе Ханан сол йыл бас дин куллыкшы болган Каяпадынъ кайнатасы эди. 14Ювыт басшыларына: «Халк уьшин бир аьдемнинъ оьлуьви колай», – деп кенъес берген бу Каяпа эди.


Петердинъ Исадан биринши таювы


15Исадынъ артыннан Шимон Петер эм тагы да бир сокта бара эдилер. Бу сокта бас дин куллыкшысынынъ танысы болганы уьшин Иса ман бирге бас дин куллыкшысынынъ каралдысына кирди. 16Петер тыста авыздынъ касында калды, бас дин куллыкшыга таныс болган баска сокта шыгып, эсик саклавшы таьвке мен соьйлести эм Петерди уьйдинъ ишине алып кирди. 17Эсик саклавшы таьвке кыз Петерге: «Сен де бу Кисидинъ сокталарыннан тувылсынъма?» – деди.

Петер: «Йок», – деди. 18Сувык болганнан куллар эм каравылшылар от ягып йылынып турдылар. Петер де олар ман бирге турып, ысынатаган эди.


Бас дин куллыкшыдынъ сорав алувы


19Бас дин куллыкшы Исадан сокталары эм окувы акында сорады. 20Иса: «Мен дуныяга ашык соьйледим, аьр заман буьтин ювытлар йыйылып турган синагогларда эм Алла уьйининъ каралдысында уьйреттим, ясыртын бир зат та айтпадым, – деп явап берди. – 21Меннен неге сорайсынъ? Соьйлегенлеримди эситкенлерден сора. Меним не затлар айтканымды олар билерлер».

22Ол бу соьзлерди айтканда, янында турган саклавшылардынъ бириси ягына шалып: «Сен бас дин куллыкшыга сондай явап неге бересинъ?» – деди.

23Иса: «Яманлык соьйлеген болсам, соны коьрсет, а дурысын айткан болсам, Мени неге согасынъ?» – деди. 24Ханан Исады байланып турганлай бас дин куллыкшысы Каяпага йиберди.


Петердинъ Исадан экинши эм уьшинши таювы


25Шимон Петер йылынып тура берди. Сонда Ога: «Сен де Онынъ сокталарыннан тувылсынъма?» – дедилер.

Ол: «Йок», – деп явап берди.

26Бас дин куллыкшыдынъ кулларынынъ бириси – Петер кулагын кескен кисидинъ ювыгы: «Бавда олар ман бирге мен коьрген киси тувылсынъма?» – деп сорады.

27Петер тагы да басын алды, сол саьат кораз кышкырды.


Иса Пилат тоьрединъ алдында


28Каяпа яныннан Исады Преториумга[25] алып келдилер. Бу эртенъликте болды. Ювыт басшылары, арам болмаяк, Пасха асын ишпеге амалымыз болсын деп, Преториумга кирмедилер. 29Пилат олардынъ янына шыгып: «Бу кисиди не уьшин айыплайсыз?» – деп сорады.

30Олар явапка: «Ол яманлык этуьвши болмаса, Оны сага ыслап бермес эдик», – дедилер.

31Пилат: «Оны оьзинъиз алынъыз, йорыгынъызга коьре оьким шыгарынъыз», – деди.

Ювыт басшылары: «Биревди де оьлтирмеге эркинлигимиз йок», – дедилер.

32Бу Исадынъ кайдай оьлим мен оьлеегин анълатып, айтылган соьзи толар уьшин болды.

33Сонда Пилат яне Преториумга кирди, Исады шакырып: «Ювыт патшасы сенсинъме?» – деди.

34Иса: «Муны оьзинъ айтасынъма яде Меним акымда сага баскалар айттыма?» – деди.

35«Мен ювытпан ма? – деп яваплады Пилат. – Сени мага халкынъ эм бас дин куллыкшылар бердилер. Не зат эткенсинъ?»

36Иса: «Меним Патшалыгым бу дуныядыкы тувыл: эгер Патшалыгым бу дуныядыкы болса, кызметшилерим Мени ювыт басшыларынынъ колларына бермес уьшин куьресер эдилер, ама энди Патшалыгым ердеги тувыл», – деди.

37Пилат: «Соны ман, Сен Патшасынъма?» – деди.

Иса: «Сен айткандай, Мен патша. Мен акыйкатлык акында шаатлык этуьв уьшин тувганман эм дуныяга да сонынъ уьшин келдим. Акыйкатлык яклы аьр ким Меним давысымды эситеди», – деп яваплады.

38Пилат: «Акыйкатлык деген ол не ди?» – деп сорады.

Бу соьзлерди айтканнан сонъ тагы да ювытлар алдына шыгып: «Мен бу Аьдемнинъ бир терислигин де таппайман. 39Ама сизде бир аьдет бар, Пасха байрамына багыслап, мен сизинъ уьшин тутнактан бир аьдемди босатпага тийислимен. Сизге „Ювыт Патшасын“ босатканымды тилейсизбе?» – деди.

40Баьриси де яне кышкырысып: «Оны тувыл, Бараббады босат!» Барабба йолбасар эди.


### 19


Иса оьлимге бериледи


1Сонъ Пилат Исады ыслап камышыламага буйырды. 2Аскершилер шоькирли коьгем бутакларыннан таж оьрип, Исадынъ басына салдылар, Ога карагошкыл-кызыл аба кийдирдилер. 3Ога ювыкласып: «Яшасын Ювыт Патшасы!» – деп, ягына шала эдилер.

4Пилат яне тыска шыгып, оларга айтты: «Мине, Онда эш бир айып таппаганымды билдируьв уьшин, Оны сизинъ алдынъызга шыгараман».

5Сол заманда, басына шоькирли таж эм карагошкыл-кызыл аба кийип, Иса тыска шыкты. Пилат: «Мине сосы Киси!» – деди.

6Бас дин куллыкшылар эм саклавшылар Исады коьрип: «Кашка керинъиз Оны!» – деп кышкырдылар.

Пилат: «Оны оьзинъиз алынъыз да керинъиз, неге десе Онда бир айыплык та таппайман!» – деди.

7Ювытлар: «Бизде йорык бар, сол йорык бойынша Ол Оьзин Алладынъ Улы деп санаганы уьшин, оьлмеге тийисли».

8Пилат бу соьзлерди эситкеннен сонъ тагы да бек коркты.

9Ол тагы да Преториумга кирип Исадан: «Сен кайдансынъ?» – деп сорады.

Иса ога явап бермеди.

10Пилат: «Сен мени мен соьйлемессинъме? Сени босатпага да, кашка кермеге де эркинлигим болганын Сен анъламайсынъма?» – деп сорады.

11Иса: «Эгер дейим сага йогардан берилмеген болса, Меним уьстимнен эш бир эркинлигинъ болмаяк эди. Соны уьшин Мени сага сатканнынъ куьнасы сеникиннен де уьйкен», – деп яваплады.

12Сонъ Пилат Оны босатпага каьрледи, ама ювытлар: «Оны босатсанъ, сен кесардынъ[26] досы тувылсынъ. Оьзи оьзин патша деп атаган аьр ким – кесардынъ душпаны», – деп кышкыра эдилер.

13Пилат бу соьзлерди эситкеннен сонъ, Исады тыска шыгарды эм Литостротон[27] – еврейше Габбата – деп аталган ерде болган оьким шыгарув орынга олтырды. 14Сол куьн Пасха байрамы алдындагы юма куьн алтыншы саьат[28] эди. Пилат ювытларга: «Мине Патшанъыз!» – деди.

15Олар кышкырдылар: «Аькет Оны! Ал Оны, кашка кер!»

Пилат: «Патшанъызды керейимме?» – деп сорады. Бас дин куллыкшылар: «Бизим кесардан баска патшамыз йок!» – деп явап бердилер. 16Сонъ Пилат Исады, кашта керилсин деп, оларга тапшырды. (Аскершилер) Исады алып кеттилер.


Исады кашка керуьв


17Оьзининъ кашын коьтерип, Иса шахардан шыгып, еврейше Голгота – Бас суьек – атлы ерге келди. 18Сонда Исады эм Оны ман бирге тагы да эки кисиди эки янына, а Исады ортага салып, кашка кердилер. 19Пилат язув яздырып, оны каштынъ уьстине какпага буйырды. Онда «Назаретши Иса – Ювыт Патшасы» деп, язылган эди. 20Сол язувды коьп ювытлар окыды, неге десе Иса керилген ер шахарга ювык эм де еврейше, грекше эм латынша язылган эди. 21Ювыт бас дин куллыкшылары Пилатка: «„ Ювыт Патшасы“ деп тувыл, а „Ол Оьзи: Мен Ювыт Патшасыман, дейди“ деп яз», – дедилер.

22Пилат: «Мен не язган болсам, яздым», – деп явап берди.

23Аскершилер Исады кашка кергеннен сонъ, Онынъ кийимлерин алып, аьр аскершиге бир уьлис этип, доьртке боьлдилер. Исадынъ узын коьйлегин де алдылар. Коьйлек тигиссиз, басыннан тутас токылган бир кийим эди. 24Соьйтип, олар бирбирисине: «Муны йыртпаяк, а сыбага салайык, кимге туьсер», – дедилер.

Бу: „Кийимлеримди боьлистилер эм абам уьшин сыбага тасладылар“, – деген Кие Язув толар уьшин болды. Аскершилер язылганды толтырдылар.

25Иса керилген каштынъ янында анасы, анасынынъ синълиси, Клеопадынъ хатыны Марьем эм магдалашы Марьем тура эдилер. 26Иса, анасын эм сонда турган суьйикли соктасын коьрип, анасына: «Мине бу улынъ!» 27А соктасына: «Мине бу ананъ!» – деди.

Сол заманнан алып сокта Исадынъ анасын оьз уьйине алды.


Исадынъ оьлими


28Сонъ Иса, аьр не зат энди тамам болганын билип, Кие Язув толар уьшин: «Сувсадым», – деди. 29Сонда ашыган шагыр ман толган шоьлмек туры эди. Аскершилер губкады шагырга малып, иссоп[29] таякка тагып, Онынъ авызына аькеттилер. 30Иса шагырды ялап карады: «Тамам болды!» – деди, басын ийди, ян берди.

31Сол куьн юма куьн болганлыктан, ювыт басшылары илеслерди шабат куьнде кашта калдырмас уьшин – ол шабат куьни айлак маьнели куьн болган себепли – Пилаттан, сыйракларын сындырып, илеслерин тасламага тиледилер. 32Сонъ аскершилер келип, Иса ман бирге кашка керилгенлерден бириншисининъ де, экиншисининъ де сыйракларын сындырдылар. 33Исадынъ янына келгенде, Онынъ оьлгенин коьрип, сыйракларын сындырмадылар. 34Ама аскершилердинъ биреви суьнъги мен Онынъ янбасына сукты эм тезден оннан кан ман сув акты. 35Муны коьрген киси шаатлык эткен, онынъ шаатлыгы тувра эм ол туврасын айтканын биледи. Сиз ынанар уьшин шаатлык этеди. 36Бу баьри зат, «Онынъ эш бир суьеги сынмас» деген Кие Язув толар уьшин болды. 37Кие Язувлардынъ баска бир еринде «Олар суьнъги сугылганга караяклар» деп те язылган.


Исады кабырга салув


38Сонъ, Исадынъ соктасы болган, ама ювыт басшыларыннан коркып, муны ясырып турган араматияшы Юсуп, Пилаттан Исадынъ илесин алмага ызын сорады. Пилат ызын берди. Юсуп барып Исадынъ илесин каштан алды. 39Озган кеше Иса янында болган Никодим де келди, оьзи мен юз литрага[30] ювык мир мен алоэ[31] аькелди. 40Соьйтип олар, Исадынъ илесин алып, оны аьруьв ийисли майлар ягылган кетен кумашка орадылар: ювытлардынъ кабырга салув аьдети сондай эди. 41Иса кашка керилген ерде бир бав эм бавда аьле де эш бирев орынластырылмаган кабыр бар эди. 42Сол куьн ювытлар шабат куьнине аьзирленетаган юма куьни болганы уьшин Исады сонда койдылар, неге десе кабыр ювыкта эди.


### 20


Исадынъ тирилуьви


1Юмадынъ биринши куьнинде[32] танъда, аьли де каранъа болган вакытта, магдалашы Марьем кабырга барды эм онынъ алдыннан тас шетке тасланганын коьрди. 2Ол Шимон Петерге эм Исадынъ суьйген баска соктасына шабып барды: «Раббийди кабырдан алып кеткенлер, Оны кайда салганларын билмеймиз!» – деди.

3Сонда Петер эм баска сокта кабырга йоьнедилер. 4Олар экеви де шаптылар, тек экинши сокта Петерди озып, кабырга биринши келди. 5Ол ийилип кабырдынъ ишине карады, Иса оралган кебинди коьрди, тек кабырга кирмеди. 6-7Сонъ онынъ артында калган Петер келип кабырга кирди. Ол да сонда турган кебинди эм Исадынъ басына байланган явлыкты коьрди. Явлык, кебин турган ерде болмай, баска бир ерде оьз алдына буькленип ятыр эди. 8Сол заманда биринши болып келген баска сокта да кабырдынъ ишине кирди. Ол коьрди эм ынанды. 9Олар, Иса оьлилерден тирилип турмага керек деген Кие Язувды, энди де анъламайтаган эдилер.


Иса магдалашы Марьемге коьринеди


10Сонъ сокталар уьйге кайтып келдилер. 11Марьем кабырдынъ тысында йылап турды. Йылай, ийилип, кабыр ишине карады 12эм ак кийген эки маьлекти коьрди. Олардынъ бириси Исадынъ илеси яткан ерде бас янында, экиншиси аяк бетинде олтыра эди. 13Маьлеклер ога: «Хатын! Неге йылайсынъ? Кимди излейсинъ?» – дедилер.

Ол: «Раббийимди алып кеткенлер, Оны кайда салганларын билмеймен», – деди.

14Муны айтып, айланып артына караганда, Исадынъ турганын коьрди, ама Онынъ Иса экенин анълалмады. 15Иса: «Хатын! Неге йылайсынъ? Кимди излейсинъ?» – деди.

Марьем Оны бавшы деп ойлап: «Бийим! Сен Оны шыгарган болсанъ, кайда салганынъды айт, мен Оны алып кетермен», – деди.

16Иса: «Марьем!» – деди.

Ол артына айланып, еврейше: «Раббуни!» – деди. Раббуни «устаз» деген маьнеде.

17Иса: «Мени ыслама, Мен аьли де Атам янына коьтерилмегенмен, а сен кардашларыма барып, оларга айт: „Оьзимнинъ Атам эм сизинъ Атанъыз янына, Оьзимнинъ Аллам эм сизинъ Алланъыз янына коьтерилемен“», – деди.

18Магдалашы Марьем кетти эм сокталарга: «Мен Раббийди коьрдим, Ол мага мине сосыларды айтты», – деп билдирди.


Иса сокталары ман йолыгады


19Юмадынъ биринши куьнининъ кешесинде сокталар ювыт басшыларыннан коркып, эсиклерди киртлеп, йыйылып турган вакытта, Иса келип кирди; ортага шыгып, оларга: «Сизге тынышлык!» – деди.

20Муны айтканнан сонъ, Ол оларга колларын эм янбасын коьрсетти. Сокталар Раббийди коьрип кувандылар. 21Сонъ Иса оларга тагы да бир айтты: «Тынышлык сизге! Атам Мени йибергендей этип, Мен де сизди йиберемен». 22Муны айтып, Иса олардынъ уьстине солык берип: «Кие Рухты кабыл этинъиз. 23Кимнинъ куьналарын кеширсенъиз, соныкы кеширилер, кимдикин кеширмесенъиз, соныкы кеширилмеген болып калар», – деп косты.


Иса эм Тома


24Он экидинъ бириси Эгиз деп аталатаган Тома, Иса келгенде, сол ерде олардынъ арасында йок эди. 25Баска сокталар ога: «Биз Раббийди коьрдик!» – дедилер.

А Тома: «Онынъ колларындагы шуьй яраларын коьрмей, шуьй яраларына бармагымды тыгып, янбасына колымды тийдирип карамай, ынанмам», – деди.

26Бир юмадан сонъ Исадынъ сокталары тагы да уьйге йыйылдылар, Тома да олар ман эди. Эсиклер киртли эди, ама Иса кирип келди, олардынъ ортасына шыгып: «Тынышлык сизге!» – деди. 27Сонъ Томага айтты: «Бармагынъды мунда соз эм меним колларымды кара, колынъды соз да Меним янбасыма тийдир. Имансыз болмай, иманлы бол!»

28Тома явапка: «Раббийим эм Аллам!» – деди.

29Иса: «Сен мени коьргенинъ уьшин ынандынъ, коьрмей ынанганлар – бактылы!» – деди.

30Иса сокталары алдында бу китапта язылмаган баска бек коьп аьлемет нышанлар коьрсетти. 31Ама бу затлар, сиз Исадынъ Алла УлыМасих болганына ынанар уьшин эм, ынанып, Онынъ аты ман яшав алар уьшин язылганлар.


### 21


Иса Тиберия коьлдинъ ягасында


1Муннан сонъ Тиберия коьлдинъ ягасында Иса сокталарына тагы да коьринди. Коьрингени де булай болды: 2Шимон Петер, Эгиз деп аталган Тома, Галилеядынъ Кана авылыннан Натанел, Зебедей уллары эм Исадынъ сокталарыннан тагы да экеви бирге йыйылдылар. 3Шимон Петер: «Мен балык ысламага бараман», – деди.

Йолдаслары: «Биз де сени мен барамыз», – деп токтастылар.

Соьйтип тыска шыгып, кайыкка миндилер, ама сол кеше бир зат та ыслаялмадылар. 4Танъ атканнан сонъ Иса коьл ягасында турды, тек сокталар Онынъ Иса болганын билмедилер. 5Ол: «Балаларым, калайды, азык барым?» – деп сокталарыннан сорады.

«Йок», – деп явап бердилер.

6Сол заманда Иса: «Йылымды кайыктынъ онъ ягыннан тасланъыз эм ысларсыз», – деди.

Олар йылымды тасладылар, балык коьп болганнан себеп, сувдан шыгараялмадылар. 7Сонда Исадынъ айлак суьйген соктасы Петерге: «Бу – Раббий!» – деди.

Петер тыскы кийимин шешкен эди. «Бу – Раббий!» дегенди эситкенлей, ол, тыскы кийимин кийип, коьлге каткыды. 8Баска сокталар балыкка толган йылымды тартып, кайык пан юздилер. Олар ягадан узак болмай, эки юз кары[33] шаклы алыста эдилер. 9Ягага шыкканда янып турган коьмир отты эм онынъ уьстинде пискен балык пан оьтпекти коьрдилер.

10Иса: «Энди ыслаган балыкларынъыздан бир нешев аькелинъиз», – деди.

11Шимон Петер кайыкка минип уьйкен балыклардан толган йылымды ягага шыгарды. Юз элли уьш балык бар эди. Сол кадер балык болганлай да, йылым йыртылмаган эди. 12Иса оларга: «Келинъиз эм ашанъыз!» – деди.

Сокталардан биреви де, «Сен кимсинъ?» деп, сорамага батпады. Неге десе Онынъ Раббий экенин билдилер. 13Иса барып, оьтпекти алды эм оларга берди. Сонъ балыкты да берди. 14Соьйтип Иса, оьлип тирилгеннен сонъ, сокталарына уьшинши кере коьринди.


Иса эм Петер


15Олар ас ишип болганнан сонъ, Иса Шимон Петерге: «Юнус улы Шимон! Буларга караганда Мени бек суьесинъме?» – деди.

Петер: «Аьше, Раббий! Меним Сени ярататаганымды билесинъ де!» – деди.

Иса: «Козыларымды бак», – деди. 16Иса экинши кере: «Юнус улы Шимон, Мени суьесинъме?» – деди.

Петер: «Аьше, Раббий! Сени ярататаганымды билесинъ де!» – деди.

Иса: «Койларыма суьруьвши бол», – деди. 17Уьшинши кайта Иса: «Юнус улы Шимон! Мени яратасынъма?» – деди.

Петер: «Мени яратасынъма?» – деп уьшинши кере соравына мыдахланып, айтты: «Раббий! Сен баьри затты билесинъ. Сени ярататаганымды да билесинъ».

Иса: «Койларымды бак. 18Сага дурысын айтаман: сен яс заманынъда оьз кайысынъды оьзинъ байлап, кайда суьйсенъ, сонда бара эдинъ, а картайсанъ, баска бирев сени байлап, сен унамаган орынга аькетер», – деди. 19Иса муны Петердинъ Аллады не туьрли оьлим мен данъклаягын анълатар уьшин айтты. Сонъ: «Меним артымнан кел», – деди.

20Петер артына бурылып караганда, ызыннан Исадынъ айлак суьетаган соктасы келеятканын коьрди. Ол кешки аста Исадынъ коькирегине ийилип: «Раббий, Сени ким сатаяк?» – деп, сораган сокта эди. 21Петер оны коьргенде Исага: «Раббий! Оны ман кайтип болаяк?» – деди.

22Иса: «Мен келгенге дейим онынъ сав болып турувын тилесем де мунда сенинъ не ишинъ бар? Сен Меним артымнан кел», – деди.

23Соннан сонъ иман кардашларынынъ арасында ол сокта оьлеек тувыл деген соьз яйылды. Ама Иса: «Ол оьлеек тувыл», – демеген эди, тек: «Мен келгенге дейим онынъ сав болып турувын тилесем де мунда сенинъ не ишинъ бар?» – деген эди.

24Бу ислерге шаатлык берген эм буларды язган сол сокта болады, биз онынъ шаатлыгы дурыс экенин билемиз.

25Иса булардан баска да коьп туьрли ислер этти. Эгер олар акында бир-бирлеп язылса, язылган китаплар дуныяга да сыймас эди деп, ойлайман.


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга

[1]

1:21 - Пайхамбар: бурынгы ювытлардынъ ынанганларына коьре, Масих (Иса) келгеннен алдын шыгаяк пайхамбар.

[2]

1:39 - Оныншы %&x-glossary-link&%саьат%%%: бир кесек аьлимлердинъ айтувына коьре 10:00 саьат, баскаларына коьре 16:00 саьат.

[3]

1:41 - Майланган: грекше «Христос».

[4]

1:42 - Тас: грекше «Петрос» (Петер).

[5]

2:4 - Анам: грекше «хатын».

[6]

2:6 - Оьлшем: грекше «метритис». 1 метритис = 40 литр.

[7]

3:13 - Коьктен келген: кайбир текстлерде «коьктен келген, коькте болган».

[8]

4:6 - Алтыншы %&x-glossary-link&%саьат%%%: бир кесек аьлимлердинъ айтувына коьре 12.00 саьат, баскаларына коьре 18.00 саьат.

[9]

4:25 - %&x-glossary-link&%Масих%%% эм Христос соьзлердинъ маьнеси «майланган»: Алла дуныяды куткарар уьшин сайлаган Аьдем.

[10]

4:52 - Етинши %&x-glossary-link&%саьат%%%: саьат 13:00 яде 19:00.

[11]

5:2 - Бетзата: кайбир текстлерде «Бетесда».

[12]

6:19 - 25-30 стадия = 4-5 километр.

[13]

6:31 - Манна:Алла шоьлде бурынгы исраилшилерге ашамага коьктен берген азык (Таурат, Шыгув 16:13-36).

[14]

6:69 - Аллага багысланган Аьдем: Кайбир текстлерде «Яшав беруьвши Алладынъ Улы Масих».

[15]

7:2 - Кос курув байрамында ювытлар, ата-бабаларынынъ Муса пайхамбардынъ басшылыгы ман шоьлде яшаган заманларын эске туьсирер уьшин ети куьн косларда яшайдылар.

[16]

9:35 - Аьдем Улына: кайбир текстлерде «Алла Улына».

[17]

11:18 - 15 стадия = 2.8 километр.

[18]

12:3 - Бир литра = 327 грамм.

[19]

12:3 - Нард: индия шешекейи.

[20]

12:13 - %&x-glossary-link&%Осанна%%%: арамей тилинде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.

[21]

12:15 - Сионнынъ кызы: Ерусалимнинъ яшавшылары.

[22]

12:31 - %&x-glossary-link&%Бу дуныядынъ басшысы%%%: шайтан.

[23]

17:15 - Яман: ибилис.

[24]

18:11 - „Аяк“ мунда азап шегуьвдинъ символы.

[25]

18:28 - Преториум: тоьрединъ уьйи.

[26]

19:12 - %&x-glossary-link&%Кесар%%%: урым императоры.

[27]

19:13 - Литостротон: тас майдан.

[28]

19:14 - Алтыншы %&x-glossary-link&%саьат%%%: саьат 06:00 яде 12:00.

[29]

19:29 - Иссоп: оьсимликтинъ аты.

[30]

19:39 - 100 литра: 33 литрге тенъ.

[31]

19:39 - Мир эм алоэ: оьликлерге ягылган аьруьв ийисли майлар.

[32]

20:1 - Юмадынъ биринши куьни: базар куьн.

[33]

21:8 - 200 кары = 90 метр.